Náttúran.is

VII. Þingvellir – vatn og þjóðgarður

Blámi og tærleiki Þingvallavatns í hættu!

Nauðsyn nýrrar sýnar við Þingvallavatn!
Þessi var fyrirsögn bréfs míns til aðalfundar Náttúruverndarsamtaka Suðurlands í apríl 2008. Þar varaði ég við þeirri stefnu að gera Þingvallavatnssvæðið að þjóðbraut milli uppsveita Árnessýslu og Reykjavíkur. Meginefnið var þó nauðsyn þess að skoða Þingvallavatn allt, verndun þess og gildi fyrir almenning. Akstursleiðin frá Úlfljótsvatni til Heiðarbæjar er mjög fögur en hluta þeirrar leiðar á eftir að leggja bundnu slitlagi. Við góða útsýnisstaði á þessari leið þurfa að vera bílastæði og hámarkshraði aðeins 50-60 km/klst. Einnig þarf að auðvelda fólki aðkomu að bökkum Þingvallavatns. Ef horft er til framtíðar, um aðgengi almennings og ferðafólks að Þingvallavatni, væri góður göngu- og reiðhjólastígur umhverfis vatnið líklegur til vinsælda. Það verkefni kallar á samvinnu ríkis við sveitarfélög og landeigendur á svæðinu. Öllum má nú vera ljós nauðsyn þess að dreifa hinum vaxandi fjölda erlendra ferðamanna sem víðast. Þá verður jafnframt að búa þannig um hnúta að sem minnstu tjóni valdi á umhverfinu.

Náttúrurannsóknarstöð Þingvallavatns?
Við lok Laxárdeilunnar um 1976 varð til Náttúrurannsóknarstöðin við Mývatn sem er ríkisstofnun á fjárlögum. Það hýtur að teljast eðlilegt að hliðstæð stofnun stjórni rannsóknum á Þingvallavatni og umhverfi þess. Tæplega sýnist eðlilegt að jafn hagsmunatengdar stofnanir eins og Orkuveita Reykjavíkur og Landsvirkjun séu frumkvöðlar rannsóknarverkefna þar. Jafnvel þótt þær vinni samkvæmt góðum verklagsreglum eru minnstu grunsemdir um óeðlileg hagsmunatengsl skaðleg.

Árnesingar góðir og íbúar í nágrannabyggðum!
Er Þingvallavatn ef til vill Mývatni svo miklu ómerkilegra að ekki sé ástæða til að kosta þessu til? Kveðja, Björn Pálsson.

Ljósmyndir: Teknar 30. apríl 2013. a) Horft í suður til Svínaness frá Heiðarbæ. Þar á milli og einnig inn með Hestvíkinni, sunnar, er bílvegurinn felldur snyrtilega að brattri hlíðinni. b) Steingrímsstöð er fyrir miðju og Efra-Fall féll til Úlfljótsvatns lengst t.h. á miðri mynd. Árin 1957-1960 voru náttúruleg tengsl Úlfljóts- og Þingallavatns rofin og uppeldistöðvar bitmýs í Efra-Falli eyðilagðar með eitrun þess og þurrkun. Náttúruleg fæðukeðja lífríkis Þingvallavatns og Sogs varð þá veikari. Björn Pálsson.

VI. Þingvellir – vatn og þjóðgarður

Blámi og tærleiki Þingvallavatns í hættu!

Mýið og maðurinn
Í Jarðabók Árna og Páls frá upphafi 18. aldar er mýbitið nefnt sem skaðvaldur á jörðunum Úlfljótsvatni og Kaldárhöfða, fólk haldist ekki að verki og búpeningur tapi nyt og holdum. Helsta uppvaxtarsvæði bitmýs var í Efrafalli Sogsins frá Þingvallavatni til Úlfljótsvatns. Vegna mýbitsins höfðu Grafningsjarðir við sunnanvert Þingvallavatn gjarnan selsstöðu fyrir kvíær fjarri vatninu nærri mörkum jarða í Ölfusi. Þeir búhættir, fráfærurnar, lögðust hins vegar af snemma á 20. öld en ær munu hafa haldið sig nærri fornum seljum með lömb sín.

Raforkuver í Soginu
Ljósifoss var virkjaður árið 1937 og vatnsborð Úlfljótsvatns hækkað, Ýrufossvirkjun stuttu neðar hóf vinnslu 1953 og árið 1957 var hafist handa við virkjun Efrafalls, Steingrímsstöð. Fjöldi manns var þar við vinnu en hélst illa að verki vegna mývargs. Þá fyllti mýið loftsíur vinnuvéla svo þær þurfti jafnvel að hreinsa á þriggja klst. fresti. Því var gripið til þess ráðs sumarið að 1957 dreifa DDT eitri með bökkum Úlfljótsvatns norðanverðum. Sumarið eftir var dreifing DDT undirbúin betur, eitrinu blandað í díselolíu og sá lögur látinn renna niður Efrafallið frá upptökum þess í Þingvallavatni til Úlfljótsvatns. Jafnvel mun DDT einnig hafa verið sett í læki sem féllu í víkur Úlfljótsvatns norðvestanvert. Mýbit varð því lítið sem ekkert sumarið 1959 og með algjörri lokun afrennslis Efrafalls frá Þingvallavatni árin 1959-1993 varð þessi uppeldisstöð bitmýs og matarkista urriðaseiða gagnslaus. Þegar stíflan við inntaksop jarðganganna við Þingvallavatn brast þann 17. júní 1959 spilltust riðsvæði urriðans þar verulega. Það ásamt veikingu fæðukeðjunnar með útrýmingu mývargs hefur haft umtalsverð áhrif á lífríki Þingvallavatns og Sogsins. Síðustu 20 árin hefur nokkuð vatn verið látið renna frá Þingvallavatni um farveg Efrafalls og er ætlað að skapa mýlirfum lífsskilyrði þar.

Gufuaflvirkjunin á Nesjavöllum
Hitaveita var lögð frá Nesjavöllum til Reykjavíkur árið 1990 og 1998 var hafin raforkuvinnsla með jarðgufu þar. Kalt vatn er sótt í borholur við Grámel nærri bakka Þingvallavatns við Hagavík og hitað upp með jarðgufu í varmaskiptistöð. Heitt þéttivatn frá virkjuninni hefur lengstum runnið í grunna tjörn. Þar fellur það með öðru yfirborðsvatni niður í Lækjarhvarf og þaðan eftir bergsprungum undir hrauni til Þorsteinsvíkur. Inn úr Þorsteinsvík er gjásprunga sem áður kallaðist Seiðagjá. Þar er talið að volgrur hafi hitað vatnið í 8-10°C sem er kjörhiti urriða til riðunar.

En Adam var ekki lengi í Paradís. Árið 2000 var hitastig í gjánni orðið 15,5°C og 27,4°C árið 2011. Urriðinn hrygnir þar ekki lengur og gjáin hefur skipt um nafn og heitir Varmagjá. Ekki mun þess hitaaukning ná mjög langt út í vatnið og lítið er enn vitað um aukningu þungmálma á útrennslissvæðinu. Um mengun vegna lofttegunda í jarðgufunni svo sem brennisteinsvetnis eru möstur Búrfellslínu talandi vitnisburður. Sá sem fer veginn frá Úlfljótsvatni til Nesjavalla getur séð það með samanburði á möstrum þeirrar sömu línu.

Í næstu og síðustu grein verður fjallað um aðgengi fólks að bökkum Þingvallavatns og mögulega betri skipan á náttúrurannsóknum þar.

Ljósmyndir: Teknar 30. apríl 2013. a) Inntaksmannvirki Steingrímsstöðvar. b) F.v. Þorsteinsvík í stefnu á Arnarfell, hús ferskvatnsholanna í stefnu á Miðfell og Lækjarhvarf við myndkant á miðri mynd. Björn Pálsson.

V. Þingvellir – vatn og þjóðgarður

Blámi og tærleiki Þingvallavatns í hættu!

Gróður í þjóðgarði – erlend yfirtaka: Frá bernsku minni í Suður-Þingeyjarsýslu man ég birkivaxin hraunin í Aðaldal, Mývatnssveit og Laxárdal og hið fjölbreytta gróðurfar. Ímynd glæsilegra sígrænna barrtrjáa var þá nærð af jólakortum með fagurvöxnum trjám við hlið fjallakofa í snævi þöktu umhverfi. Þessi æskumynd varð fyrir nokkru áfalli þegar ég, þá á þrítugsaldri, gekk um hávaxinn barrskóg í Svíþjóð. Dökkur gróðurvana skógarbotninn vakti litla aðdáun. Um hátt sýrustig þessa jarðvegar fræddist ég síðar.

Í þjóðgarðinum höfum við lent á villigötum hinna sígrænu skóga. Þar hefur barrtrjám verið plantað og undirstaðan jafnvel sléttuð. Af Hakinu sjást þessir reitir víða og brjóta gróflega hið náttúrulega umhverfi líkt og skeggbrúskar á vöngum fagurrar konu. Ekki sést litríkur blómgróður í skógarbotninum eins og þar sem birkið vex. Sá munur sést greinilega á meðfylgjandi myndum. Nú hefur plöntun barrviðar verið bönnuð í rúm 40 ár og svæðin eru grisjuð. Sjálfsáning barrviðar er hins vegar mikil og við þeim vanda verður að bregðast.

Augljóslega þarf að fjarlæga þessa trjáreiti og flytja burt þannig að leifarnar valdi sem minnstri niturmengun. Við það verk þarf að nota góða verkunnáttu og tækni sem sjálfsagt mun kosta mikið fé. Smá tré og græðlinga má taka með handverkfærum og oft hef ég hugleitt hvor sumarbundin unglingavinna sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu gæti ekki komið þar til sögu. Vel skipulagt verk og hæfir leiðbeinendur með þremur til fimm unglingum í hverjum hópi gæti skilað góðu verki. Á sama hátt mætti laga stígakerfi þjóðgarðsins. Þá myndast jafnframt sterk tengsl unglinga við þjóðgarðinn og þekking þeirra á náttúru Íslands eykst þeim og þjóðinni til farsældar í nútíð og framtíð.

Í næstu grein verða vatns- og hitaorkuver við Þingvallavatn skoðuð. Björn P. 29.04. 2013.

Ljósmyndir: Úr bókinni Þingvallavatn, útg. 2002 bls. 262-263. Báðar teknar á sama tíma, sú t.v. sýnir birkikjarr með blómgróðri en hin undirstöðu barrskógar skammt frá.

IV. Þingvellir – vatn og þjóðgarður

Blámi og tærleiki Þingvallavatns í hættu!

Frágangur sumarbústaða óviðunandi: Nú munu vera um 600 sumarbústaðir við Þingvallavatn og þar af eru um 94 innan marka þjóðgarðsins. Þegar litið er til einstakra jarða eru flestir í landi Miðfells eða um 250. Skólp og gróður þeim fylgjandi er þáttur sem nauðsynlegt er að skoða vel þegar horft er til framtíðar Þingvallavatns. Margir bústaðirnir standa mjög nærri vatnsbakkanum og allir á vatnasviði þess.

Í reglugerð 650/2006 um framkvæmd verndunar vatnasviðs og lífríkis Þingvallavatns eru í 15 gr. fyrirmæli um frágang frárennslis frá íbúðar- og frístundahúsum. Ákvæði til bráðabirgða í lok reglugerðarinnar gefur eigendum eldri húsa og húsa í byggingu frest til 1. janúar 2011 til þess að uppfylla skilyrði 15. greinar. Í reglugerð 449/2009 sem undirrituð var 24. apríl 2009 var þessi frestur lengdur til 1. janúar 2020. Rökin fyrir þessari breytingu eru mér ókunn en ég tel hæpið að Þingvallavatns vegna megi bíða svo lengi.

Innan marka þjóðgarðsins munu nú um 10% frístundabústaða uppfylla gefin skilyrði nú en utan hans fáir eða engir. Svo er um frístundabústaðina í Miðfellslandi og þar munu margar rotþrær gamlar og jafnvel ónýtar. Neysluvatn sitt fá bústaðaeigendur þar úr sameiginlegum borholum einni eða fleirum en víða munu þeir fá vatnið úr borholu á eigin lóð í næsta nágrenni við e.t.v. lélega eða ónýta rotþró. Þetta gefur vísbendingu um að stutt sé niður á grunnvatnsstrauma þar og skólp og seyra þurfi skammt að fara til þess að blandast gunnvatni á leið til Þingvallavatns. Víða mun það svo að þeir sem eiga sumarhús á bakka Þingvallavatns dæli köldu neysluvatni sínu úr vatninu eða grunnri borholu á vatnsbakkanum.

Ákvæði reglugerðar 650/2006 takmarkar mjög notkun köfnunarefnisáburðar s.s. við frístundabyggð. Þá er nú unnið að því innan þjóðgarðs að girðingar sem hindra aðgengi almennings að vatnsbakka verði teknar upp. Um gróður og ræktun innfluttra barrtrjáa o.fl. verður fjallað í næstu grein. Hveragerði 23.04. 2013. Björn Pálsson.

Mynd a)Þar á liðlega tveggja km löngu og 700m breiðu strandsvæði eru nú 250 sumarbústaðir. Óæskileg mengunarefni þaðan eiga sér stutta og greiða leið til vatnsins. Myndin er úr bókinni Thingvallavatn, útg. 2011.

Mynd b) Sumarbústaður í þjóðgarðinum undir Hallinum. Myndin er úr bók Sigrúnar Helgadóttur Þingvellir: Þjóðgarður og heimsminjar, útg. 2011. Þá mynd sýndi hún einnig á Þingvallamálstefnunni 3. apríl sl.

III. Þingvellir – vatn og þjóðgarður

Blámi og tærleiki Þingvallavatns í hættu!

ÞINGVALLAVATN: Einstakt vistkerfi undir álagi, var heiti erindis sem Hilmar J. Malmquist flutti á málstefnunni. Þar lýsti hann sérstöðu Þingvallavatns og ástandi með tilliti til vatnsgæða og nefndi álagsþætti vegna efnamengunar og loftslagshlýnunar sem gætu valdið breytingu á útliti og lífríki vatnsins. Á Náttúrufræðistofu Kópavogs hefur Hilmar annast rannsóknir á vatnssýnum úr Þingvallavatni undanfarin ár og áratugi. Meginatriði vöktunarverkefna frá því í apríl 2007 hafa verið:

a) ofauðgun næringarefna
b) mengunaróhöpp
c) nýting vatns (ekki vatnsmiðlun)
c) loftslagshlýnun.

Þessir þættir eru að nokkru vegna athafna manna og til þess er helst að horfa um úrbætur. Hilmar taldi að ástand Þingvallavatns væri enn nokkuð gott nú, en...: „Ef heldur fram sem horfir er hins vegar hætt við að margrómaður blámi og tærleiki Þingvallavatns muni rýrna með tilheyrandi skakkaföllum fyrir lífríkið,“ sagði hann orðrétt í inngangi erindis síns. Talið er að um 90m3 vatns berist í Þingvallavatn með grunnvatnsstraumum á sekúndu hverri. Þar af komi 30m3 með Almannagjárstraumi, 20m3 með Hrafnagjárstraumi, 25m3 með Miðfellsstraumi og 15m3 að sunnan og vestan. Þetta mun vera um 90% vatns sem til Þingvallavatns rennur. Á yfirborði falla þrjár ár til vatnsins; Öxará úr norðri og Ölfusvatnsá og Villingavatnsá í Ölfusvatnsvíkina syðst. (Sjá meðfylgjandi myndir).

Aukning niturs/NO3  hefur verið mikil á undanförnum árum. Það eykur þörungavöxt í Þingvallavatni sem er helsta ógnunin við núverandi ástand þess. Ýmsar mannlegar gerðir hafa áhrif á niturmagnið og þar verður að standa vaktina ef við viljum skila blátæru Þingvallavatni til næstu kynslóða. Sumarbústaðir, umferð bifreiða o.fl. kemur þar til sögu og um sumarbústaði hyggst ég fjalla í næstu grein.

Sjá einnig fyrri greinar í greinaflokki Björns Pálssonar; I. Þingvellir – vatn og þjóðgarður og iI. Þingvellir – vatn og þjóðgarður.

Myndatexti: Vinstri myndin sýnir vatnasvið Þingvallavatns og grunnvatnsstraumana þrjá sem falla til vatnsins úr norðri. Hægri myndin sýnir syðsta hluta vatnasviðsins merkt með blárri línu. Skráning örnefna þar er ónákvæm og er Hengill t.d. settur á Skarðsmýrarfjall en bláa línan fer um hann þar ofar til hægri. Báðar eru myndirnar úr bókinni Þingvallavatn, útg. 2002.