Náttúran.is

Graslaukur

Það er varla hægt að minnast á laukræktun án þess að hugurinn hvarfli til Guðrúnar Ósvífursdóttur, þegar hún heimti sonu sína til máls við sig í laukagarð sinn að Helgafelli. Við vitum ekki hvort hún ræktaði graslauk eða einhvern eðlari lauk eða hvort höfundurinn notar orðið laukagarður sem líkingu. Það er aðeins vitað um einn garð á landinu sem bar þetta nafn. Sá var á Hólum á 15. og 16. öld.

Þorvaldur Thoroddsen veltir því fyrir sér hvort orðið laukagarður hafi einfaldlega þýtt matjurtagarður þar sem hvönn, næpur og kál hafi verið ræktað. Hvað sem um það má segja þá er graslaukurinn ákaflega auðræktanlegur, kemur snemma upp og var mikið notaður fyrr á öldum af Rómverjum. Hann vex eins og kökkur af mörgum graslaga stilkum með laukbragði. Stundum kemst grasrót í kökkinn og þá þarf að taka hann upp, skipta honum og tína grasrótina vandlega úr.

Nýting villigróðurs - Markaður

Íslenskar villiplöntur hafa verið seldar hér innanlands í nokkra áratugi. Þar er einkum um að ræða söl og fjallagrös auk þess sem bláber og krækiber hafa verið seld ný tínd. Markaðurinn virðist nokkuð stöðugur og lítið eitt vaxandi. Blóðberg hefur lítið eitt komið til sölu í verslunum sem sérhæfa sig í heilsuvörum og kryddi, en ekki í nægilega miklu magni til þess að vinna sér stöðugan markað. Framboð hefur ekki fullnægt eftirspurn, þannig að fjallagrös hafa verið ófáanleg í verslunum öðru hvoru, og blóðberg nær ófáanlegt.

Íslensku plönturnar eru flestar smávaxnari og vaxa hægar en sömu tegundir gera í nágrannalöndum okkar. Þær hljóta því alltaf að verða dýrari vara en innfluttar jurtir, sem jafnvel eru ræktaðar í ökrum í hlýrra veðurfari. Eini möguleikinn til að markaðssetja villtar íslenskar jurtir er að þær séu betri vara en innflutt. Íslensku villiplönturnar hafa góða möguleika á því ef vandað er til söfnunar og verkunar. Plöntur sem vaxa við lágt hitastig og mikla birtu eru gjarnan kraftmeiri en ella, dæmi um þetta eru krækiber sem eru ljúffeng á norðurslóðum en bragðlítil eða óæt sunnar í álfunni. Enn frekar getum við lagt áherslu á ómengaða vöru. Ísland hefur að mestu leyti sloppið við þá mengun sem víða er orðið óviðráðanlegt vandamál í Evrópu, súrt regn, blý frá bílaútblæstri, geislun frá kjarnorkuslysum og fleira. Samt sem áður erum við ekki algerlega laus við mengunarvandamál og nauðsynlegt að hafa þau mjög í huga við söfnun plantnanna og forðast staði nálægt þéttbýli, umferð og iðnaði. Einnig er óheppilegt að safn jurtum þar sem tilbúinn áburður hefur verið notaður.

Skessujurt - súpukraftur með karllægum keim

Skessujurt [Levisticum officinale, e. lovage] er hin besta jurt til að fá góðan jurtakraft í næstum hvaða rétt sem er.

Skessujurt, Lovage, Liebstöckel, Maggiurt er einnig nefnd Maggí-súpujurt af því að hún var og er ein mikilvægasta jurtin í gerð súpukrafts. Þar sem skessujurt er eins og nafnið ber með sér „stór og skessuleg“ en hún getur orðið allt að þriggja metra há, er tilvalið að skera hana niður og þurrka til vetrarins enda gefur hún ríkulega allt sumarið. Mest bragð er þó af henni áður en hún blómgast og myndar fræ en það gerir hún í júlí.

Skessujurt er eins og latneska, enska og þýska heitið ber með sér einnig kennd við ástina en hún er sérlega karllæg jurt og vekur karlmönnum losta. Plöntur, eins og dýr og menn hafa annað hvort meira kvenlegt eðli, karllægt eðli eða mismikið af báðu. Þá er ekki einungis átt við kyn plöntunnar heldur aðra eðlisþætti hennar sem flokka má sem meira eða minna kven- eða karllæga. Skessujurtin var einnig notuð í annarskonar læknislegum tilgangi en að örva karlmenn en hún hefur t.a.m. þvaglosandi áhrif, eykur matarlist og getur linað hósta og verki í brjóstholi.

Ljósmyndin er af skessujurt að vori. Ljósmyndir: Guðrún Tryggvadóttir. Grafík: Fullorðinn maður, Signý Kolbeinsdóttir ©Náttúran.is.

Fíflablöð í salat

Fíflablöð eru mest notuð hrá í salat en sé hörgull á öðru grænu eru þau soðin í súpum og höfð í pottrétti. Blöðin má leggja í vatn í nokkrar mínútur áður en þau eru sett í pott, það dregur úr remmu. Blaðstöngullinn er beiskari en laufið sjálft og það grófasta af honum má rífa burt, hafi maður tíma til þess. Best er að leggja blaðið saman svo stöngullinn snúi upp eins og kjölur á skipi og byrja við miðjuna og strjúka blaðið frá stönglinum til beggja enda, þá vinnst verkið tiltölulega hratt.

Fíflablöð verða ekki leiðigjörn. Þau eru góð matjurt og hægt að nota þau með salatblöðum út júnímánuð og áfram, ef fíflarnir hafa verið slegnir og vaxið upp á ný . Það er vel skiljanlegt að franskir sjómenn, langþreyttir á vítamínskorti á skonnortunum, hafi bókstaflega ætt upp um móa, þegar þeir komust í land til að leita uppi fíflablöð, enda nota Frakkar mikið af sjálfgrónum plöntum til matar heima fyrir. Þjóðverjar kalla fíflablöð engjasalat.

Eftir Skaftáreldana ráðlagði þáverandi stiftamtmaður Thodal, sem var norskur og þekkti vel til búskapar og jurta, mönnum að nota fífilinn bæði í grauta og í salat til að vinna bug á skyrbjúg og fleiri kvillum og segir að hann hafi reynst vel, jafnvel betur en skarfakálið. „Hefir brúkun þess (fífilsins) og síðan haldizt við, þó helzt hjá þeim efnaðri í salati.“

Lækningamáttur hindberjarunnans

Hindber eru allt frá miðöldum þekkt fyrir lækningamátt sinn. Hindberið er í raun ekki ber heldur safn um 20 smárra steinaldina. Ber, blöð og rætur hindberjarunnans eru talin hafa lækningamátt. Hindberjablaðate er talið geta hjálpað börnum með niðurgang, og á að geta unnið gegn krabbameini í slímhúð og um leið styrkja slímhúðina. Hindberjablaðate er einnig talið geta styrkt móðurlífið og ófrískar konur drekka það gjarnan til að koma í veg fyrir fósturmissi.

Hindberin innihalda C vítamín, kalíum og ávaxtasýrur þeirra styrkja ónæmiskerfið og hjálpa til við að græða sár. Á miðöldum voru hindber ræktuð í klausturgörðum vegna lækningarmáttar þeirra.

Í lækninghjóli indjána (á þýsku: Das Medizinrad - Astrologie der Erde) er hindberið eitt tákn „Mána (mánuðar) hinna þroskuðu berja“. (Styrja).

Þeir sem fæddir eru á dögunum frá 23. júlí til 22. ágúst eru í merki hinna þroskuð berja. Efni þeirra í steinaríkinu er granat og járn, í jurtaríkinu hindber og í dýraríkinu fiskurinn styrja. Litur þeirra er rauður og þeir tilheyra frumefnafjölskyldu eldingafuglsins.

Ljósmynd: Hindber í Ölfusi þ. 17. júlí 2012, Guðrún A Tryggvadóttir.