Náttúran.is

Búrfellshraun - Málþing til minningar um Guðmund Kjartansson jarðfræðing

Þriðjudaginn 21. maí 2013 verður haldið í Náttúrufræðistofnun Íslands við Urriðaholt í Garðabæ, málþing tileinkað minningu Guðmundar Kjartanssonar jarðfræðings en síðasta rannsóknarverkefni hans var aldursgreining og kortlagning Búrfellshrauns sem er samheiti á mörgum hraunum í Garðabæ og Hafnarfirði og runnið hafa frá Búrfellsgíg til sjávar. Guðmundur lést árið 1972.

Málþingið verður frá kl. 13:15 til 16:15 og að því loknu verður farið að Bala, staðar á bæjamörkum Garðabæjar og Hafnarfjarðar og neðan Hrafnistu, þar sem bæjarstjórar Garðabæjar og Hafnarfjarðar, kynna sameiginlegt verkefni.

Að þessu málþingi standa auk Garðabæjar og Hafnarfjarðarbæjar, Náttúrufræðistofnun Íslands og félagið Hraunavinir.

Dagskráin verður þannig:

1. Búrfellshraun og eldstöðvakerfi Krýsuvíkur: Kristján Jónasson jarðfræðingur
2. Guðmundur Kjartansson og störf hans: Lovísa Ásbjörnsdóttir jarðfræðingur
3. Faðir minn, Guðmundur Kjartansson: Solveig Guðmundsdóttir
4. Örnefni í hraunalandslagi (Búrfellshraun) – hvaða máli skipta þau?: Reynir Ingibjartsson og Jónatan Garðarsson
5. Fornminjar í Búrfellshrauni: Ragnheiður Traustadóttir fornleifafræðingur
6. Verndun Búrfellshrauns: Arinbjörn Vilhjálmsson skipulagsstjóri Garðabæjar
7. Ógnir við hraun: Sigmundur Einarsson jarðfræðingur

Málþingsstjóri: Ólafur G. Einarsson, fyrrverandi ráðherra.

Aðgangur verður ókeypis en æskilegt að skrá sig hjá Náttúrufræðistofnun: sími 590 0500, netfang: ni@ni.is.

Ljósmynd: Óbrinnishólar, af hraunavinir.net.

Mótmæli við Álftanesveg

Á vefnum alftanesvegur.is standa Hraunavinir fyrir söfnun mótmælum vegna fyrirhugaðra framkvæmda við færslu Álftanesvegar út í Gálgahraun. Hraunið er á náttúruminjaskrá og nýtur sérstakrar verndar samkvæmt lögum. Umhverfismat rann úr gildi 22. maí 2012 og þarfnast endurskoðunar, þar sem forsendur þess eru brostnar. Ekki er lengur gert ráð fyrri 8.000 manna byggð í Garðaholti og 22.000 bíla umferð á sólarhring um veginn. Þá er því mótmælt að mislæg gatnamót séu byggð í hrauninu. Menningarminjar sem tengjast Jóhannesi Kjarval listmálara eru ekki virtar og fornir stígar um hraunið verða eyðilagðir.

Þess er krafist að farið verði í lagfæringar á núverandi vegstæði Álftanesvegar og vankantar sniðnir af honum í stað þess að ráðast í óafturkræfar framkvæmdir sem munu rjúfa sögulega og náttúrulega heild Gálgahrauns og valda óþarfa spjöllum á viðkæmu landsvæði.

Taktu þátt með því að skrifa undir mótmælin við Álftanesveg.

Mynd: Gálagahraun og innsett snið úr málverki af hraunmyndunum í Gálgahrauni eftir Kjarval.

Hólmsárvirkjun og einstök víðerni Skaftárhrepps

Að undanförnu hefur nokkuð verið fjallað í fjölmiðlum um væntanlega Hólmsárvirkjun í Skaftárhreppi. Það hefur vakið athygli mína að mörgum virðist það mikið kappsmál að gera lítið úr þeim miklu breytingum sem fyrirhuguð virkjun hefur á náttúrufar héraðsins. Það er fáránlegt að hlusta á umræðu, eða lesa umfjöllun um að landið sem fari undir væntanlegt lón sé aðallega sandar og áraurar. Þegar fyrir liggur að meirihluti þeirra u.þ.b. 1000 hektara sem fara undir lón er gróið land og sumt vaxið fjölbreyttum trjá- og runnagróðri með blómskrúði og lyngi. Það er líka ljóst að nánast allt land sem fer undir línur, vegi og önnur mannvirki utan fyrirhugaðs lónstæðis er algróið land. Enda er um láglendi að ræða, yfirfall fyrirhugaðs lóns er aðeins í 175 metra hæð yfir sjó.

Birkiskógar njóta verndar

Strandlína lónsins austan Hólmsár liggur á u.þ.b. 4 km kafla um ása, dali og hlíðar í skóglendi Hemru- og Snæbýlisheiða. Þessi skógur er talinn síðustu leifar Dynskóga hina fornu sem náðu milli fjalls og fjöru á svæðinu, sjá meðfylgjandi mynd. Þess má geta að gamlir birkiskógar njóta verndar skógræktarlaganna. Lagt er til í skýrslu um vernd og endurheimt íslenskra birkiskóga frá 1997 að Hrífunesskógur verði tekinn inn í næstu náttúruverndaráætlun, þar er hann sagður „samfelldur og víðáttumikill skógur“. Nú er sjálfsáður skógur að koma upp víða þar sem áður voru sandar og melar vestan Hólmsár og er það að sjálfsögðu sprottið af fræi úr gömlu birkiskógunum í utanfljótsheiðum Skaftártungu.

Verði af þeim áformum  að þessum skógi, sem talinn er um 42 hektarar að flatarmáli  verði sökkt undir lón verður það að öllum líkindum Íslandsmet í eyðingu skóga í seinni tíð. Þar sem landið er afar mishæðótt er skóglendið töluvert stærra. Þetta er í meira lagi undarlegt háttarlag og ekki beint í anda Sveins Pálssonar náttúrufræðings og fleiri góðra manna. Með óumdeildri framsýni og baráttu, sem hófst fyrir tveimur öldum síðan beittu þeir sér fyrir heilbrigðri umgengni um þessa þýðingarmiklu auðlind og komu í veg fyrir að birkiskógunum á Suðurlandi yrði aleytt.

Öllum frjálst að tjá sig

Þegar talað er um Hólmsárvirkjun er nauðsynlegt að hafa í huga að lang stærstur hluti þess lands sem fyrir áhrifum verður er eign þjóðarinnar. Það á við um allt land vestan Hólmsár sem er Þjóðlenda og þá er stór hluti landsins austan Hólmsár sömuleiðis í eigu ríkisins. Það þarf ekki að taka fram að öllum er að sjálfsögðu heimilt að hafa skoðanir á þessum aðgerðum og ættu allir að fagna því að fólk tjái sig um þessar óafturkræfu framkvæmdir.

Lítil virkjun. Mikið inngrip

Fyrirhuguð Hólmsárvirkjun er áætluð um 65 MW, hún er því lítil virkjun samanborið við virkjanir á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu. Hún er innan við 10% af afli Kárahnjúkavirkjunar. Miðað við áætlað uppsett afl virkjunarinnar er væntanlegt lón hlutfallsega með því allra stærsta sem gerist, u.þ.b. 1000 hektarar sem er nálægt 20% af stærð Hálslóns.

Uppsett heildarafl í íslenskum virkjunum er núna 2669 MW (heimild Orkumál 1.tbl.2012). Fyrirhuguð Hólmsárvirkjun er því innan við 2,5% af heildar rafafli á íslandi eins og það er í dag. Það að ráðast með slíka framkvæmd inn á lítt raskað víðerni Skaftárhrepps er ótrúleg skammsýni og stórkarlaleg aðgerð. Hún er líka glöggt dæmi um græðgi og von um skjótfenginn gróða og hrossalækningu á fjárhagsvanda sveitarfélagsins og þjóðarinnar. Þetta er dæmigerð 2007 aðgerð þar sem lítið er gert úr sjónarmiðum þeirra sem efast um gagnsemina og því haldið fram að þeir séu niðurrifs- eða öfgamenn, sem ekki hafi vit eða þekkingu á málunum. Í staðinn eru upphrópanir forgöngumanna virkjunarinnar um að lónið sé að mestu á söndum og áraurum, sem engum komi að gagni, látnar berast sem víðast eða samþykktar með þögninni.

Mikið fyrir lítið

Þegar talað hefur verið um tekjur sveitafélagsins af virkjuninni vekur athygli hvað þar er um lágar tölur að ræða. Má segja það mælt í bíl- eða traktorsverðum á ári. Það eru ekki miklar upphæðir þegar horft er til þess að fyrirtæki í ferðaþjónustu í Skaftárhreppi einum velta á bilinu hálfum til einum milljarði árlega. Sú velta hefur aukist hratt á undanförnum árum og mun halda áfram að aukast, ef rétt er á málum haldið.

Ekki er hjá því komist í þessu sambandi að minnast á fyrirhugaða Búlandsvirkjun, en hún er jafn fráleit framkvæmd og Hólmsárvirkjun. Svo stutt er á milli fyrirhugaðra lóna að telja verður að hér sé um sama svæði að ræða. Líkt og talað er um virkjanir á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu í sömu hendingu.

Manngerð jökullón

Virkjanir sem byggja á stórum manngerðum jökullónum sem flæða yfir gróin lönd eru úreltar. Það er með þær eins og svo fjöldamargt annað að aðrar aðferðir taka við. Við getum ekki leyft okkur að fara alltaf það sem virðist í fljótu bragði vera ódýrasta leiðin. Þetta má t.d. vel sjá í nútíma vegagerð. Jarðýtum er ekki lengur beitt á gróinn svörð, nema rétt í vegastæðinu, ekki er tekið efni hvar sem er í hraunum og ám. Sjálfsagt væri það ódýrara, en menn eru hættir að leyfa sér slíkt. Það sama er að gerast með raforkuframleiðslu, miðlunarlón með opnum strandsvæðum og sand- og leirfoki út á gróið land er of mikil fórn til þess að það verði réttlætt.

Náttúruperlur einstakar á heimsvísu

Hið lítt raskaða víðerni Álftaversafréttur, Torfajökulssvæðið og þaðan austur í Vatnajökul með Eldgjá, Fögrufjöllum, Langasjó, Lakagígum, Eldhrauni og Eldgjárhrauni er algerlega einstök náttúruperla, ekki bara á íslenskan mælikvarða heldur líka á heimsvísu. Þetta er langdýrmætasta auðlind framtíðarinnar og verður skilyrðislaust með öllum tiltækum ráðum að halda utan virkjana sem nú eru til umræðu. Það er ekki nokkur vafi að það mun tryggja þessu svæði sterka stöðu og langmestu tækifærin fyrir komandi kynslóðir. Það er um leið hagsmunir Íslendinga allra að eiga óröskuð víðerni sem við erum með að láni hjá komandi kynslóðum.

Opin og öfgalaus umræða

Fólk lýsir eftir sannri og öfgalausri umræðu um Hólmsárvirkjun. Ég legg því til að þeir sem komið hafa þessari hugmynd á flot og þeir sem eru fylgismenn þeirrar landníðslu sem virkjunin hefur í för með sér, efni við fyrsta tækifæri til skoðunarferðar á áhrifasvæði virkjunarframkvæmdanna.  Gangi með hæðarmæli og skoði fyrirhugaðan jaðar lónsins. Þannig gefst áhugasömum og þeim sem vilja fjalla um málið af sanngirni og á upplýstan hátt, kostur á að sjá og kynnast með eigin augum hvar strandlínan liggur og hvernig það land lítur út sem fer undir lónið. Þetta ætti að vera sjálfsögð krafa til þeirra sem eru að fjalla um virkjunina, til að eyða öllum efa og upphrópunum um ímyndaðar aðstæður á vettvangi.

Ljósmyndir: Efri: Horft til vestur. Lónstæði Hólmsárvirkjunar, fyrirhuguð stífla yrði í gljúfrinu vinstra megin á mynd. Mýrdalsjökull í baksýn. Efri: Skógá í botni væntanlegs lóns sem fyllir inn í dalinn á myndinni. Af dfs.is

Heimsókn Victoríu Park til Íslands

Victoría Park horfir áhugasöm yfir grátt hraunið þegar flugvélin lendir. Nú er að rætast sá langþráði draumur hennar að koma til Íslands. Victoría er sérfræðingur í auðlindanýtingu, hefur lengi unnið hjá bandarísku þjóðgarðastofnuninni, NPS, en síðustu árin hjá Alþjóða náttúruverndarsamtökunum, IUCN. Hún er að koma til Íslands í vinnuferð. Það er ekki slæmt, hún elskar vinnuna sína. Hún vinnur hjá þeirri deild IUCN sem hefur með að gera skráningu friðlýstra svæða í heiminum, metur ástand þeirra og ráðleggur stjórnvöldum um stýringu til góðrar náttúruverndar. Lengi hefur verið þörf fyrir öfluga náttúruvernd í heiminum, aldrei sem nú. Á lista IUCN eru fjölmörg íslensk svæði. Íslendingar senda sjálfir inn lýsingu og mat á svæðunum til höfuðstöðvanna en annað slagið koma líka fulltrúar samtakanna til að taka svæðin út og meta þau og aðstæður í landinu til náttúruverndar.

Victoría hefur lesið sér heilmikið til um Ísland en hefur lítið fundið um skipulag náttúruverndar og stjórnun á því sviði. Það mun allt koma í ljós. Verklag fulltrúa IUCN er að fara í ferðir um það land sem þeir eru taka út, skoða verndarsvæðin eins og hver annar ferðamaður en fara síðan til stjórnenda með fyrirspurnir sínar, athugasemdir og ráðgjöf. Hún er með í fórum sínum ágætt kort frá íslenskum námsmanni, Sveini, sem hún hafði hitt fyrir tilviljun. Það sýnir mörg verndarsvæði á Íslandi. Hann hafði sagt henni að á kortinu væru friðlýst svæði en líka svæði sem nytu annars konar verndar ríkisins eða væru í eigu þess án beinnar nýtingar.

Victoría hlakkar til. Hún var í 10 ár þjóðgarðsvörður í Alaska. Hún hefði alveg viljað vera þar lengur en til að reyna að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra gilda þær reglur hjá NPS að þjóðgarðsverðir séu ekki lengur á sama stað. Svo að þeir eru færðir á milli garða. Hún var síðan þjóðgarðsvörður í víðáttum og eyðimörkum suðvestur Bandaríkjanna áður en hún fór að vinna hjá IUCN. Miðað við það sem hún hafði kynnt sér ætti Ísland bæði að minna á Alaska, með jökla og jökulfljót, hressandi svala og alls kyns veður, og líka á suðvestrið með eyðimörkum, söndum og víðáttum.

Ferð Victoríu Park um Vesturland

Morguninn eftir leggur Victoría af stað á öflugum jeppa sem hún hefur leigt til ferðarinnar. Hér verður sagt frá ferð hennar en þó ekki rakið hvar hún gistir og borðar þótt um þann þátt ferðarinn megi ýmislegt fjalla. Victoría byrjar vestast, ekur á Snæfellsnes og skoðar þjóðgarðinn Snæfellsjökul. Lítill þjóðgarður með fallegri náttúru og gömlum minjum. Þarna er góð gestastofa og merktar gönguleiðir með upplýsingum fyrir ferðamenn. Ekki slæm byrjun það. Og Victoría heldur áfram. Hún tekur eftir að ekki er aðgangseyrir inn í garðinn. Hún hafði heldur ekki þurft að kaupa neins konar aðgangskort að náttúrusvæðum eins og víða er. Hún ályktar að þegar hún fari af landi brott verði hún rukkuð um brottfarargjald til náttúrverndar og uppbyggingu á ferðamannastöðum, fyrirkomulag sem hún þekkir vel frá öðrum löndum, svo sem Kosta Ríka.

Hún ekur upp sveitir Borgarfjarðar og í Húsafell. Samkvæmt korti Sveins er hér stórt landsvæði í umsjón ríkisins. Hér þykir henni ægifagurt en furðar sig á ýmsu svo sem miklum umsvifum og byggingum í einkaeign. Þær eru nú líklega utan verndarsvæðisins en hún finnur engan sem hún getur spurt. Hér er engin opinber gestastofa og hún sér engar upplýsingar um svæðið. Hún punktar hjá sér athugasemdir og spurningar og heldur áfram. Nú fær jeppinn að reyna sig og hún stefnir upp á milli jökla og fjalla. Næst eru Þingvellir á dagskrá, elsti þjóðgarður landsins.

Victoría á Þingvöllum

Vegurinn er hræðilegur, hörð þvottabretti og rykmökkur gýs aftur úr bílnum og hátt í loft upp. Í vegaköntum, og langt út fyrir þá, flæðir stórgerður ofaníburður. Í hennar heimalandi eru vegir að langmestu leyti malbikaðir. Líka örmjóir þjóðgarðsvegir sem liggja lágt í landinu og hlykkjast um fjöll og firnindi, nær ósýnilegir. Eftir nokkurn akstur um fjallasal stöðvar hún bílinn. Samkvæmt korti og gps-tæki er hún nú komin vel inn í þjóðgarðinn. Vegurinn er þó síst betri en fyrr og ýmislegt vekur athygli hennar. Meðfram veginum er áberandi girðing sem klýfur þjógarðinn en búfé er á beit báðum megin hennar. Þetta virðist þó ekki heppilegt beitarland, land nær örfoka og rofabörð í gróðurtorfum.

Sveitin

Sveit köllum við oft landið fyrir utan þéttbýlið. Þar komumst við í tengsl við náttúruna og þann lífsstíl sem hefur tíðkast í landinu öldum saman. Sveitin er í raun hin stórkostlega náttúra í allri sinni dýrð. Jöklar, fjöll, hraun, sandar, vötn og lækjarsprænur mynda landslagið en lífríkið samanstendur af flóru (trjáplöntum og villtum jurtum) og fánu (spendýrum, skordýrum, fiskum og fuglum).

Í sveitinni lifir fólk nokkuð öðruvísi lífi en í bæjum og borgum þar sem það lifir í mörgum tilvikum beint af landinu sjálfu og því sem það gefur. Lífið í sveitinni er rólegra og hraðinn er ekki jafn mikill og í borginni. Ræktun matjurta, blóma og trjáa er iðkuð bæði til sveita og í görðum bæja og borga.

Garðurinn kemur fyrir borgarbúann að vissu leiti í staðinn fyrir sveitina dags daglega en þörf fyrir útiveru í hreinni íslenskri náttúru hrekur mölbúana út fyrir bæinn á sumrin sem vetrum. Aukning sumarhúsabyggða er lýsandi fyrir þá nauðsyn okkar að dvelja í faðmi náttúrunnar einhvern hluta ársins.