Náttúran.is

Málþing um ferðamennsku á háhitasvæðum

Landvernd efnir til tveggja málþinga um sjálfbæra ferðamennsku á háhitasvæðum, annarsvegar í Reykjavík og hinsvegar í Mývatnssveit (sjá hér að neðan). Háhitasvæði eru eitt helsta einkenni íslenskrar náttúru og eftirsóttir ferðamannastaðir. Mikilvægt er að tryggja vernd þessara einstöku auðlinda okkar þannig að núlifandi og komandi kynslóðir geti notið þeirra áfram.

Dagskráin er eftirfarandi:

13:00 Setning málþings - Sveinbjörn Björnsson, fyrrv. rektor Háskóla Íslands

13:05 Geothermal developments, tourism and the environment - Trevor Hunt, jarðeðlisfræðingur, Nýja Sjálandi

13:45 Tourism impact on nature conservation areas - management objectives - Ólafur A. Jónsson, sviðsstjóri, Umhverfisstofnun

14:05 Sustainable tourism development in vulnerable volcanic environments: Idealism or realism? - Rannveig Ólafsdóttir, dósent við Háskóla Íslands

14:25 KAFFI

14:45 Sharing Special Places - Ensuring we protect what we value - Laura Dawson, meðlimur í Forest and Bird, Nýja Sjálandi

15:25 Strategy building for Iceland's sensitive tourist attractions - Ólöf Ýrr Atladóttir, ferðamálastjóri, Ferðamálastofu

15:45 Nature conservation as the cornerstone of tourism - Guðmundur Ingi Guðbrandsson, framkvæmdastjóri Landverndar

16:05 Pallborðsumræður

17:00 Málþingi lýkur

Fundarstjóri: Anna G. Sverrisdóttir, stjórnarkona í Landvernd.

Skýrsla um ástand friðlýstra svæða kynnt í ríkisstjórn

Svandís Svavarsdóttir, umhverfis- og auðlindaráðherra, kynnti í ríkisstjórn í morgun skýrslu Umhverfisstofnunar um ástand friðlýstra svæða. Sex svæði eru nú talin í verulegri hættu sem er fækkun um fjögur svæði ef miðað er við sambærilegan lista sem gefinn var út fyrir tveimur árum.

Svæðin sem fjallað er um í skýrslunni eru flokkuð í tvo hópa og lenda á rauðum eða appelsínugulum lista eftir því hversu alvarlegt ástand þeirra er talið. Svæði á rauða listanum metur Umhverfisstofnun undir svo miklu álagi að þar þurfi þegar að bregðast við. Svæði á appelsínugula listanum eru svæði sem stofnunin telur vera undir töluverðu álagi sem fylgjast þurfi grannt með og bregðast við eftir atvikum.

Sex svæði eru nú talin í verulegri hættu en þau eru Friðland að fjallabaki, Geysir, Helgustaðanáma, Reykjanesfólkvangur, Laugarás og verndarsvæði Mývatns og Laxár en tvö síðastnefndu svæðin voru áður á appelsínugulum lista. Árið 2010 voru svokölluð rauð svæði tíu talsins en frá því að fyrri skýrslan kom út hafa fjögur ný svæði, Skútustaðagígar, Skógafoss, Háubakkar og Rauðhólar bæst á appelsínugula listann. Nokkur svæði hafa flust milli flokka og tvö svæði, Dynjandi og Hraunfossar eru ekki lengur á lista yfir svæði í hættu. Staða svæða í skýrslunni er sýnd í töflunni hér fyrir neðan.

Rauðlituð svæði eru í verulegri hættu að tapa verndargildi sínu eða hafa tapað því að hluta til.
Appelsínugul svæði eru í hættu á að tapa verndargildi sínu og þarfnast aðgerða til að snúa þeirri þróun við.

Rauð svæði 2010
Dyrhólaey
Friðland að Fjallabaki
Geysir
Grábrókargígar
Gullfoss
Helgustaðanáma
Hveravellir
Reykjanesfólkvangur
Surtarbrandsgil
Teigarhorn

Appelsínugul svæði 2010
Dynjandi 
Eldborg í Bláfjöllum
Fossvogsbakkar 
Geitland
Hraunfossar
Kringilsárrani
Laugarás
Verndarsvæði Mývatns og Laxár

Rauð svæði 2012
Friðland að Fjallabaki
Geysir
Helgustaðanáma
Reykjanesfólkvangur
Laugarás
Verndarsvæði Mývatns og Laxár

Appelsínugul svæði 2012
Dyrhólaey
Grábrókargígar
Gullfoss
Hveravellir
Surtarbrandsgil
Teigarhorn
Eldborg í Bláfjöllum
Fossvogsbakkar
Geitland
Kringilsárani
Skútustaðagígar
Skógafoss
Háubakkar
Rauðhólar

Heimild: Ástand friðlýstra svæða, skýrsla Umhverfisstofnunar 2013, bls. 5

Mat sitt byggir Umhverfisstofnun á svokallaðri SVOT greiningu, en hún byggir á styrkleika, veikleika, ógnum og tækifærum viðkomandi svæðis.

Ástand friðlýstra svæða, skýrsla Umhverfisstofnunar.

Ferðir með Landvernd og Ferðafélagi Íslands í sumar

Háhitasvæði á Reykjanesskaga, 23. júní 2013
Fararstjóri Sigmundur Einarsson jarðfræðingur
Ferð sem hefst á fyrirlestri um jarðfræði Reykjanesskagans og hugmyndir um jarðhitavirkjanir á svæðinu. Að því loknu er ekið með rútu frá Reykjanesbraut, um Afstapahraun að Höskuldarvöllum og Trölladyngju. Gengið verður upp á hæðina sem eftir stendur af Eldborg við Trölladyngju og horft yfir jarðhitasvæðið en gígurinn er hornpunktur í Reykjanesfólkvangi.

Háhitasvæði Mývatnssveitar og Öskju, 29. júní – 1. júlí 2013
Fararstjórar: Kristján Jónasson og Jón S. Ólafsson
Ferð um misfjölfarin en sérlega viðkvæm háhitasvæði, þar sem náttúruvernd snýr bæði að virkjunum og ferðamennskju, þ.e. að ferðamennska þróist þannig að hún komi ekki niður á gæðum svæðanna. Sérstaða íslenskra háhitasvæða lýsir sér í margbreytilegri jarðfræði og afar áhugaverðum aðlögunum lífvera að einstökum búsvæðum í hverum og affallslækjum háhitans.

Náttúruperlur í Vestur-Skaftafellssýslu: gengið með Hólmsá að Strútslaug, 4-7. júlí 2013
Fararstjórar: Vigfús Gunnar Gíslason, Gísli Már Gíslason og Þóra Ellen Þórhallsdóttir auk heimamanna.
Trússuð tjaldferð þar sem gengið er meðfram Hólmsá alla dagana. Ferðin hefst þar sem Hólmsáin, straumhart og mórautt jökulfljót, fellur í Flögulón. Ofar er hún vatnsmikið bergvatn með ótal fossum og hólmum og við Brytalæki er komið í tærar lindir. Ferðin endar við upptök árinnar í suðurhlíðum Torfajökuls. Alla daga þarf að vaða en aldrei djúpt eða straumþungt vatn. Tjaldsvæði og svefnpokagisting í boði í Tunguseli fyrir og eftir ferð en ekki innifalin í verði.

Ljósmynd: Austurengjahver, ©Árni Tryggvason.

Óvinavæðing í útiveru

Um langan aldur ferðuðust menn um landið í fullkominni sátt hver við aðra og umhverfið. Enda voru möguleikarnir til ferðalaga fábreyttir og fáir lögðu leið sína í auðnirnar. Hálendið var næstum lokaður heimur þeirra fáu sem áttu kost á að fara þangað.

Annað hvort fóru menn um ríðandi eða fótgangandi og aðrir möguleikar voru ekki í boði fyrr en langt var liðið fram á miðja seinustu öld þegar fáar bílfærar slóðir urðu til og hópurinn sem þar fór um taldi ekki marga.

Af þessum ástæðum voru árekstrar fáir og það var mönnum fagnaðarefni þessi fái skipti þeir sáu aðra á ferð og skipti þá litlu máli hver ferðamáti hinna var. Helstu áhyggjurnar fólust kannski í að fjárrekstsrar og hrossahópar gætu blandast. Að öðru leiti var ekki hætt við nokkrum ágreiningi.

Í grein sem ég birti hér nýlega fjallaði og nefndist „Ferðafrelsi og ferðavirðing" fjallaði ég um þá þróun sem orðið hefur í ferðamennsku hér á seinustu áratugum í kjölfar alls þess vaxandi fjölda fólks sem fer um landið. Jafnt í byggð sem óbyggðum, þó helst séu óbyggðir og miðhálendið sem mér er hugleikin í þessu samhengi. Þar er sá hluti landsins eða öllu heldur heimur sem var ósnortinn af mönnum langt fram á seinustu öld.

Lengst af ríkti friður á milli allra sem um landið fóru, burtséð frá hvaða ferðamáta þeir notuðu. Fáir voru á ferð og hávaði og ummerki eftir einn hópinn voru ekki líkleg til að ónáða aðra sem fóru um með öðrum aðferðum. Slíkt á einnig við að mestu í dag en þó með örlitlum breytingum eða kannski réttara sagt þróun sem við verðum að taka vaxandi tillit til. Gagnkvæm tillitssemi og breytt viðhorf munu fara vaxandi á næstu árum og áratugum. Þar verð að eiga sér stað breytinga  og ekki þarf nokkur maður að efast um að þær breytingar muni vekja gremju sumra.

Ég vil taka skýrt fram áður en lengra er haldið að lang stærstur hluti landsins á að vera flestum þeim ferðamátum sem við þekkjum í dag opinn á sama hátt og verið hefur. En þörfina fyrir að marka af viss svæði þar sem einn hópur getur stundað sína útiveru eða íþrótt óáreittur frá öðrum verðum við að fjölga, virða betur og draga þar skarpari línur. Nú eru til umfjöllunar á Alþingi ný Náttúruverndarlög sem vakið hafa upp reiðilöldu og umræðu í hópum þeirra sem stunda sk. mótorsport. Þar fara fremstir jeppamenn en af öðrum úr þeim hópi má nefna vélsleða-, fjórhjóla- og mótorhjólamenn.

Allt saman hópar sem eiga að hafa eðlilegan aðgang að landinu sem hentar þeirra útiveru og jafnvel þarf að huga að því að þeir hafi aðgang að svæðum sem þeir geta stundað sín áhugamál óáreittir fyrir öðrum hópum. Slík svæði eru nú þegar til, en þeim mætti að ósekju fjölga frekar.

Engu að síður eru vissir hópar útivistarfólks viðkvæmari fyrir truflun annarra. Hóparnir sem „trufla" líta oft ekki á sína umferð sem truflun. Jeppamaður sem ekki sá nauðsyn þess að leiðinni inn að Öskjuvatni frá Vikraborgum, hélt eitt sinn langa tölu yfir mér yfir heimsku leiðsgumannsins sem kærði hann fyrir athæfið. Slík dæmi eru ótal mörg.

Eitt af þeim atriðum sem hvað helst er deilt um varðandi ný náttúruverndarlög, eru einmitt þau ákvæði sem varða hömlur á einn ferðamáta umfram aðra á vissum svæðum. Vissulega er umræðan erfið og upphrópanir eins og „skert ferðafrelsi" heyrast. En því miður er löngu orðið tímabært að við tökum þessi mál til endurskoðunar. Vissum svæðum þarf að loka fyrir akandi umferð, jafnvel þó svo að akstur hafi verið heimill þar áður. Enda eru fordæmin ótal mörg og ég fullyrði að allir séu sáttir við þær lokanir í dag þó eitthvað hafi verið um þær deilt á sínum tíma. Þar dettur mér t.d. í hug lokun Almannagjár fyrir akstri (hver myndi krefjast þess að fá að aka þar í dag?). Lokun leiðar í Þjófadali, frá Kaldárseli að Helgafelli, frá Vikraborgum að Öskjuvatni, leiðin um Skófluklif að Strútslaug og síðast en ekki síst lokun Hvannadalshnúks og Öræfajökuls. Hér eru aðeins örfáar leiðir taldar af ótalmörgum sem lokað hefur verið. Sumum þeirra vegna harkalegs yfirgangs akandi umferðar eins og gerðist á Hvannadalshnúk um hvítasunnuna 2002.  Í námunda við skíðasvæði hefur yfirgangur sleðamanna t.d. verið til mikils ama og þeir ítrekað spillt aðstöðu til þeirrar íþróttar í sjáfhverfni sinni og jafnvel stefnt fólki þar í stórhættu með glæfraakstri. Þetta gerist á meðan allt um kring eru endalausar víðáttur til að aka um.

Því miður hefur það svo gerst á seinustu árum að þeir hópar sem notið hafa óhefts akandi aðgangs að náttúru landsins og upplifa það sem skerðingu á þeirra ferðafrelsi að svæðum sé lokað og stilli þá öðrum útivistarhópum upp sem einhverjum „óvinum" og hafa viðhaft stór orð í þeirra garð. Hér er komin upp slæm orðræða sem þarf að leiðrétta og snúa  aftur til betri vegar. Þó ég vilji upplifa kyrrð á vissum svæðum er það ekki af illgirni í garð vélamanna. Þó ég sé sjálfur vel akandi á ágætum jeppa hvarflar ekki að mér að aka um viss svæði. Á sama hátt og ekki hvarflar að mér að krefjast réttar til að fara fótgangandi eða á skíðum um svæði sem eru frátekin fyrir mótorsport. Gagnkvæm virðing þarf nefnilega að ríkja.

Þrátt fyrir vissar lokanir eru þetta aðeins örfá prósent alls þess landflæmis sem við höfum til að njóta útiveru á sem eru lokuð akandi umferð. En temji menn sér ekki aukna kurteisi, tillitssemi og ferðavirðingu, má gera ráð fyrir að slíkum svæðum fari fjölgandi í framtíðinni. Það er þróun sem ég bið ekki um.

Mynd:  Frelsis notið við Álftavatn á Syðra Fjallabaki.

Landskemmdir á Laugavegi

Hér ætla ég að opna umræðu um mál sem of lítið hefur verið rætt um.

Ég veit vel að umræðan er ekki vinsæl hjá öllum, en engu að síður má ekki bíða lengur með að ræða þetta brýna mál.
Í áraraðir höfum við sem ferðumst um landið haft áhyggjur af ört vaxandi landskemmdum vegna mikils akstur og álags á ótal svæðum sem mikið eru sótt af ferðamönnum. Önnur svæði sem ekki blasa við öllum en eru engu að síður fjölfarin hljóta ekki sömu umfjöllun en ástandið þar fer ört versnandi. Það á t.d. við um ýmsar gönguleiðir, bæði styttri sem lengri.

Laugaveginn hef ég gengið ótal oft, bæði á eigin vegum og sem fararstjóri fyrir Ferðafélagið. Fyrstu ferðina fór ég sumarið 1981 þegar fáir höfðu farið þar um og aðstaðan allt önnur en í dag og mína 18. ferð fór ég síðastliðna verslunarmannahelgi. Hafði þá ekki farið þar í 7 ár og sá víða mikinn mun til hins verra. Það er hálf dapurlegt að fara um viss svæði þar í dag, því farið er að sjá illa á landinu og brýn þörf er fyrir úrbótum víða á leiðinni ef ekki á verr að fara. Ómældum fjármunum hefur verið dælt í uppbyggingu skála og aðstöðu í kringum þá, á meðan leiðin sjálf hefur verið látin sitja algjörlega á hakanum og víða er skaðinn orðinn það mikill.

Ég ætla samt að byrja á að hrósa þeim „stígabótum“ sem unnar hafa verið á fyrsta hluta leiðarinnar í gegnum hraunið í Landmannalaugum og þá sérstaklega upp Brennisteinsöldu. Fór þar um síðast í fyrra og munurinn er mikill. Einnig eru hafnar smá úrbætur í Þórsmörk, en hafa ekki enn náð upp úr Langadal. Ég ætla því að vona að hér sé hafin löngu tímabær vinna, en ég kom ábendingum um slæmt ástand leiðarinnar sumarið 2004 við forráðamenn Ferðafélagsins en núna fyrst er eitthvað farið að gerast.

Höfum í huga að talið er að allt að 15.000 manns ganga leiðina á hverju ári. Slíkur fjöldi er kominn langt yfir það sem núverandi stígar þola.

Að mínu mati þyrfti jafnvel að loka leiðinni í 1-3 ár á meðan framkvæmdir færu fram á vissum köflum og þar með væri komið í veg fyrir að svæði til hliðar við núverandi stíga myndu troðast út á meðan. Það væri eflaust erfið ákvörðun fyrir ýmsa en eigum við ekki að halda okkur við þá hugsun að láta náttúruna njóta vafans?

Helstu staðir þar sem sér á Laugaveginum:

Nokkrir þeir staðir þar sem brýnna úrbóta er þörf eru taldir upp hér að neðan og eru myndir af flestum staðanna númeraðar til frekari skýringa:

1. Jökultungur. Þar er leiðin brött, erfið í viðhaldi og þar hefur víða runnið mikið úr leiðum og orðið erfitt að fóta sig. Neðst er stígurinn allt að því hættulegur þar sem allt laust efni hefur runnið úr honum og því er fólk spólandi þar á lausum klöppum. Búast má við miklum skemmdum þar ef svo fer sem horfir auk slysahættu.
   Stígar eru of óljósir eftir að komið er yfir Grasahagakvísl. Mikið sporað þar og svæðið víða illa farið. Gera þarf eh. færanlega brú á ánna til að beina umferð í ákveðinn farveg.
2. Stígar á milli Álftavatns og Hvanngils eru orðnir illa niðurgrafnir á löngum köflum. Hér er hætt við enn frekari skemmdum en orðið er þar sem fólk er hætt að ganga í stígunum og leiðin breikkar því hratt.
3. Sama ástand er á stígum á milli Langhálsa og Slyppugils.
4. Slyppugil og Bjórgil. Þar er mikið farið að renna úr grafast í kringum stíga. Ég sá mikinn mun á því svæði frá því að ég fór þar um síðast. Nánast eru þar komin „gil í gilin“ þar sem það er farið að renna verulega úr slóðinni.
5. Flatirnar sunnan við Ljósá. Eftir að komið er yfir brúnna er gengið yfir ca 200m. mólendi áður en komið er að Kápu. Þarna eru orðnar djúpar rásir sem sífellt dýpka og aðrar farnar að myndast til hliðar. Hér er svæði sem ég tók eftir skemmdum á f. 7 árum og hefur versnað mikið síðan þá. Auk þess ljót rás er orðin þar sem á að heita stígur fyrstu kaflann upp á Kápu.
6. Stígur frá hálsinum ofan við Húsadal. Þar leiðir skiptast og haldið er til vinstri til að fara í Langadal, tekur við stígur sem liggur upp hálsana þar. Víða í gróðurlendinu eru komnar djúpar rásir í stígana. Á einum stað var komin djúp hola í stíginn, sem eh. hefur reynt að velta grjóti ofan í . Hér þurfti að fara varlega yfir.

Þegar niður í Langadal var komið sá ég að þar eru stígabætur í hafnar og því ber auðvitað að fagna.

Við getum svo haldið áfram til suðurs og gert sér umfjöllun um leiðina upp úr Þórsmörk á Fimmvörðuháls þar sem ástandið er víða verra en á þeim stöðum sem ég hef nefnt hér að framan.

Eflaust má nefna ótal fleiri staði þar sem úrbóta er þörf. Ég veit líka að til stendur að lagfæra ýmislegt en þörfin fyrir stórframkvæmdir er mikil.

Ábyrgðin við að beina þetta miklum fjölda fólks á viðkvæmt svæði er mikil. Það er fyrst og fremst á herðum Ferðafélags Íslands að axla þá ábyrgð og þá helst að eigin frumkvæði áður en tekið verður fram fyrir hendur þess af öðrum aðilum. Ferðafélagið hefur unnið frábært starf á mörgum sviðum en er því miður ekki að standa sig þarna á þessu svæði sem án efa er þess helsta „mjólkurkú“ og er því næstum skylt að standa að þeim lagfæringum sem vina þarf. Á Laugaveginum nægir ekki að hafa aðeins góða skála og gistiaðstöðu. Leiðin sjálf þarf líka að vera í lagi.

Höfum samt í huga að gangandi ferðamenn eru þeir sem best fara með landið. Umræða um harða gönguskó og stafi sem gæta ýft upp gróður meðfram gönguleiðum tel ég fjarstæðukennda. Góðir skór eru nauðsyn í grófu landslagi og stafir auðvelda gönguna til muna. Í stað banna þarf að bæta stíga á fjölförnum leiðum. Við getum reynt að ímynda okkur hvernir leiðin liti út ef jafn mörg ökutæki færu þar um og þeir sem þar fara gangandi.