Náttúran.is

Túrbínutrixið í Helguvík

1970 var merkilegt ár í íslenskri virkjana- og náttúruverndarsögu, ár Laxárdeilunnar og greinar Nóbelskáldsins, "Hernaðurinn gegn landinu", sem er enn í fullu gildi.

Stjórn Laxárvirkjunar notaði aðferð sem átti að koma hrikalegri stórvirkjun í gegn; aðferð sem mætti nefna "túrbínutrixið". Hún fólst í því að kaupa svo stórar túrbínur í stækkaða Laxárvirkjun að menn stæðu frammi fyrir gerðum hlut og yrðu að samþykkja öll ósköpin, jafnvel þótt ekki væri búið að fá leyfi eða ganga frá málum við hlutaðeigandi aðila. Annars yrði túrbínufjárfestingin ónýt. Ef andófsmenn tregðuðust við átti að lýsa ábyrgð á hendur þeim af því tjóni sem af þvermóðsku þeirra hlytist.

Sigurður Gizurarson, verjandi andófsmanna, taldi hins vegar að eðlilegra væri að virkjunarmenn tækju sjálfir afleiðingunum af því að hafa tekið áhættu og anað af stað með siðlausum þvingunum án þess að málið væri frágengið. Þannig endaði málið.

Þrátt fyrir þetta hefur "túrbínutrixið" lifað góðu lífi í 43 ár.

Farin skárri leið
Árið 2000 hafði verið stefnt að 120 þúsund tonna álveri í Reyðarfirði og kostað til þess milljörðum króna. Þá var skyndilega sagt að álverið yrði of lítið og þyrfti að verða fjórum sinnum stærra til að bera sig. Í þetta skiptið komust menn upp með þetta stærsta túrbínutrix Íslandssögunnar.

Næst var trixinu beitt á Bakka, gerð viljayfirlýsing um álver þar, og eins og fyrir austan var talað um meðalstórt álver og lengi þrætt fyrir að það yrði að verða risaálver.

Þegar málið var komið nógu langt til að erfitt yrði að snúa til baka, var síðan játað að minnst 350 þúsund tonna álver þyrfti til að það væri arðbært. Orku heils landshluta var þar með haldið í gíslingu Alcoa og aðrir komust ekki að.

Bæði orkumálastjóri og forstjóri Landsvirkjunar lýstu því yfir að með þessu væru orkuseljendur í vonlausri aðstöðu til að semja um viðunandi orkuverð. Að lokum fór svo að hætt var við álverið og farin skárri leið.

Ekkert lært
Nú hefði maður haldið að menn hefðu lært af þessu.
Nei, aldeilis ekki! Í staðinn er í gangi ekki minna "túrbínutrix" vegna risaálvers í Helguvík. Þar ákváðu fjórir aðilar að fara af stað með framkvæmdir sem á endanum munu binda hendur minnst tólf sveitarfélaga vegna nets af virkjanamannvirkjum, sem ná munu frá Reykjanestá austur í Skaftafellssýslu og upp á hálendið.

Í fyrstu var þrætt fyrir að álverið yrði stórt en síðan játaði talsmaður Norðuráls að það yrði að verða minnst 360 þúsund tonna risaálver. Það mun þurfa 625 megavött. Við erum að tala um ígildi Kárahnjúkavirkjunar frá Reykjanesi langt austur eftir landinu.

Samt er látið í veðri vaka í fréttum að lítið þurfi til að álverið rísi, til dæmis talað um að Búðarhálsvirkjun reddi málinu. Hún gefur 95 megavött, 15% af orkuþörf álversins!

Líka er talað um að HS orka geti bjargað, en þar er einnig um að ræða brot af orkuþörfinni.

Bent er á 200 megavatta aukaorku en í sömu frétt kemur síðan auðvitað í ljós að sú orka sé í nauðsynlegt varaafl í kerfinu. Nú er til dæmis orkuskortur á Austurlandi og þegar er farið að endurnýja túrbínur í nýsmíðaðri Kárahnjúkavirkjun vegna slits af völdum aursins úr Hálslóni.

Talað er um Neðri-Þjórsá, sem myndi aðeins útvega helming orkunnar.

Óviss hluti orkunnar á að fást með gufuaflsvirkjunum, sem endast aðeins í nokkra áratugi. Það heitir rányrkja á íslensku.

Orkan er ekki fyrir hendi og þar af leiðandi eru orkuseljendurnir í jafnvel enn verri samningsaðstöðu en var fyrir norðan. Eins og þar á einn stór orkukaupandi að fá að halda virkjunum á suðurhelmingi landsins í gíslingu á meðan orkuseljendurnir eru í vonlausri samningsaðstöðu. Skaplegri orkukaupendur eins og kísilver komast ekki að.

Talað er um að störf í risaálverinu í Helguvík og tengd störf muni leysa atvinnuvandamálin. Þó eru þau aðeins 1% af vinnuafli þjóðarinnar.

Verr settur en ella

Flaggað er því að 4.000 störf skapist við virkjanaframkvæmdirnar og að 2,3% hagvöxtur verði á meðan. En því er sleppt að eftir að virkjanaframkvæmdunum lýkur verða þau sömu 4.000 atvinnulaus, margt þeirra fólk sem hefði betur notað þessi ár til að mennta sig og búa sig betur undir lífið. Og þegar framkvæmdir hætta mun hagvöxturinn væntanlega minnka um 2,3%, ekki satt?

Það var líka flaggað þúsundum starfa við Kárahnjúkavirkjun en 80% þeirra voru útlendingar sem komu og fóru. Það má kalla þessa stefnu "skómigustefnuna"; en hún helgast af því að aðilar vinnumarkaðarins horfa aðeins fram til næstu kjarasamninga og stjórnmálamenn aðeins fram til næstu kosninga.

Blönduvirkjun átti að "bjarga Norðvesturlandi". Eftir að framkvæmdum lauk kom í ljós að landshlutinn var enn verr settur en ella.

Álver við Eyjafjörð átti að "bjarga Eyjafirði og Akureyri". Ekkert álver reis þar, en á hrunárunum 2008-2012 fjölgaði fólki samt á Norðausturlandi á sama tíma og fólki fækkaði á Austurlandi sem álverið á Reyðarfirði átti að "bjarga".

Ætla menn aldrei að læra neitt? Fyrir 43 árum voru þeir sem ætluðu að nota "túrbínutrix" til að ná sínu fram látnir axla sjálfir ábyrgð af því að taka siðlausa áhættu.

Sama ætti að gilda um álver í Helguvík. Hvers vegna ætti frekar að rísa álver þar en á Bakka?

Grafík: af natvest.is, upphaflega frá Framtíðarlandinu.

Umhverfismál í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar

Ég, eins og aðrir umhverfissinnar á Íslandi, velta nú vöngum yfir því hvernig næstu fjögur ár eigi eftir að líta út hjá okkur. Verðum við að efna til stórra meðmælagangna fyrir náttúruna með reglulegu millibili og jafnvel krefjast nýrrar ríkisstjórnar, eða verður náttúrunni kannski hlíft og allt verður gúddí. Þetta er alls ekki ljóst af því sem komið er fram í stefnuyfirlýsingu nýrrar ríkisstjórnar Íslands en hér skal leitast við að draga fram það helsta sem að komið hefur fram um málið og dragi þá hver sína ályktun af því.

Orðrétt segir í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins:

Olía og gas
Ríkisstjórnin mun eins og kostur er stuðla að því að nýting hugsanlegra olíu- og gasauðlinda geti hafist sem fyrst, finnist þær í vinnanlegu magni. Í því skyni mun hún ráðast í undirbúningsvinnu vegna samgöngumála, slysavarna og björgunarstarfa, umhverfisverndar, innviða, samstarfs við nágrannalönd og regluverks, ásamt því að stofna sérstakt ríkisolíufélag.

Tilgangur félagsins verður að halda utan um leyfi til olíu- og gasvinnslu og leggja grunn að því að hugsanlegur ávinningur af vinnslunni nýtist samfélaginu öllu og til langs tíma. Með þessum ráðstöfunum má stuðla að aukinni þekkingu á sviði leitar og vinnslu á olíu og gasi hjá íslenskum fyrirtækjum og stjórnkerfinu. Slík þekking er verðmæt, hvort sem verður af vinnslu í íslenskri lögsögu eða ekki.

Umhverfismál
Ríkisstjórnin leggur áherslu á að náttúruvernd og náttúrunýting fari saman. Hrein endurnýjanleg orka, landbúnaður í ómengaðri náttúru og sjálfbær sjávarútvegur fela í sér mikil markaðstækifæri sem geta lagt grunn að auknum útflutningi og sterkri ímynd landsins.

Mikilvægt er að beita hvetjandi aðgerðum í efnahagslífinu til að ýta undir græna starfsemi. Nýta ber vistvæna orkugjafa enn frekar við samgöngur. Hvatt verði til þess að dregið verði úr notkun jarðefnaeldsneytis. Brýnt er að dregið verði úr nettólosun gróðurhúsalofttegunda, bæði með því að draga úr beinni losun af mannavöldum og með því að stórauka landgræðslu, skógrækt og aðra eflingu gróðurlenda. Náttúra landsins er ein helsta auðlind þess. Verndargildi á hverjum stað þarf að meta á faglegan hátt með víðtæku samstarfi þar sem stefnan er sett fram í náttúruverndaráætlun og með lögum um náttúruvernd. Almannaréttur til umgengni um landið, annað en ræktarland, þarf að vera ríkur.

Rammaáætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða verður endurskoðuð á grundvelli niðurstaðna faghópa sérfræðinga sem verkefnisstjórn skipaði.

Fyrstu fréttir hermdu að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti rynnu saman við umhverfisáðuneytið, eða öfugt. Svo sagði einnig í fjölda tilkynninga. Það virðist þó eitthvað óljóst ef marka má eftirfarandi sem fram kom í grein í Fréttablaðinu í dag þar sem m.a. er vitnað í Sigmund Davíð:

Sigmundur undirstrikar að umhverfismál muni ekki fara undir hið nýja ráðuneyti, (þar á hann við atvinnuvegaráðuneyti) þótt sami ráðherra sinni þeim málaflokkum samhliða sjávarútvegs- og landbúnaðarmálum.

"Ástæðan fyrir því að sami ráðherrann fer með sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið er að við erum að fara að endurskoða þessa verkaskiptingu og það er ekki ný hugsun," segir hann. "Menn hafa séð möguleika í samþættingu umhverfis- og landbúnaðarmála. Þá leggja menn áherslu á umhverfisvænan landbúnað, ræktun lands, skógrækt og fleira. Hitt sem þarf að skoða sérstaklega eru auðlindamálin, sem voru færð yfir í umhverfisráðuneytið þannig að það þarf að skoða hvernig á að vista þann málaflokk."

Hvað sem verður má nýrri ríkisstjórn vera ljóst að umhverfissinnar á Íslandi munu aldrei samþykkja yfirgang og offors gegn náttúru Íslands og setji ráðuneyti umhverfismála niður við nýja tilhögun er víst að uppreisn verði gerð af þeim tugþúsunda á tugþúsunda Íslendinga ofan sem láta sér náttúruna og umhverfið svo mikið varða sem raun síðustu ára ber vitni. Við munum halda áfram að vera á verðinum og gefum ekkert eftir.

Grafík: Úttekt úr Fréttablaðinu í dag.

„Do the Math“ eftir 350.org

Sýning myndarinnar „Do the Math" eftir 350.org um loftslagsbreytingar 23. maí kl. 20 í Norræna húsinu

Landvernd tekur þátt í sýningu myndarinnar „Do the Math" með 350.org, en myndin var sýnd um víða veröld síðastliðinn fimmtudag. Ekki þótti ráðlegt að sýna hana hérlendis þann dag, enda Ísland í undanúrslitum Evróvisjón. Á eftir sýningu myndarinnar mun Guðni Elísson, prófessor við HÍ leggja út af myndinni og stýra umræðum. Umræður munu fara fram á ensku. Við hvetjum fólk til að skrá sig á facebook.

Lýsing viðburðarins fylgir hér á eftir á ensku, en í stuttu máli þá fjallar þessi heimildamynd um hina ört stækkandi hreyfingu fólks sem hefur það að markmiði að draga úr loftslagsbreytingum og takast á við jarðefnaeldsneytisfyrirtæki. Í myndinni eru færð rök fyrir því að grípa verði til tafarlausra aðgerða til að takast á við stærstu áskorun 21. aldarinnar: að koma í veg fyrir stórfelldar loftslagsbreytingar.

Myndin verður sýnd á sama tíma í Sláturhúsinu, Kaupvangi 7, Egilsstöðum

Landvernd has joined the efforts of 350.org and Bill Mckibben, who recently visited Iceland, and will be hosting a screening of the movie "Do the Math", in co-operation with 350.org worldwide. The screening will be followed by a discussion on climate issues in Iceland. This documentary tells the story of the rising movement to change the terrifying math of the climate crisis and fight the fossil fuel industry. The movie lays out the arguments for the necessity of immediate action to meet the greatest economical, social and environmental challenge of the 21st Century: preventing disastrous climatic change.

On May 9th, the Mauna Loa monitoring station in Hawaii recorded that the amount of carbon dioxide in the atmosphere there has exceeded 400 parts per million (ppm). These are the highest CO2 concentrations in 55 years of measurement-and probably in more than 3 million years of Earth history. Scientific evidence indicates that this is the result of human activities, mainly the burn of fossil fuels, but also land use change. According to climate scientists, concentrations need to be kept below 350 ppm if the world is to stand a reasonable chance of meeting international targets to keep average temperature increases below 2 degrees and avoiding disrupting climatic change. We are already seeing the effects of climate change in the form of melting glaciers, rising seas, extreme weather events and droughts. Concentrations above 400 ppm are an ominous sign of what might come next.

After the screening, a discussion on climate issues in Iceland will take place, moderated by Prof. Guðni Elísson from the University of Iceland. The entrance is free and the event is open to everybody. Please come and join us!

Do the Math will also be screened in Egilsstaðir at the same time, in Sláturhúsið, Kaupvangi 7.

Mývetningar vilja ekki leggja náttúruna að veði

Eftirfarandi grein birtist í Akureyrivikurblad.is þ. 14. maí sl.:

„Við erum nú ekkert örvæntingarfull í atvinnumálum hér í Mývatnssveitinni og þeir sem tóku til máls á fundinum sögðust ekki vera tilbúnir til að taka áhættuna á að virkjanaframkvæmdir hefðu áhrif á lífríki Mývatns,“ segir Ólafur Þröstur Stefánsson, íbúi í Mývatnssveit, sem sat fund sem Landsvirkjun hélt í gær til kynningar á fyrirhuguðum virkjunarframkvæmdum við Bjarnarflag í Mývatnssveit. Einnig settust íbúar saman á fundi í gærkvöldi þar sem þeir ræddu málin.

„Þetta voru mjög góðir fundir og mikið af upplýsingum sem kom fram bæði frá Árna Einarssyni frá Náttúrurannsóknarstöðinni við Mývatn og Landsvirkjun. Það var mikið spurt og þeir sem tóku til máls hafa eðlilega áhyggjur af lífríkinu og framtíðinni og því hvernig staðið verði að þessari uppbyggingu allri. Þetta voru stutt erindi og mikið vísað í gögn sem menn þurfa að kynna sér og melta til að umræðan sé málefnaleg og byggð á rökum,“ segir Ólafur.

Vilja ekki leggja náttúruna að veði til að skapa störf á Húsavík
„Við erum á fullu við að vinna að atvinnuuppbyggingu í sveitinni og mikið hefur gerst í þeim málum. Það hafa orðið til mörg störf í ferðaþjónustunni og auk þess eru ýmis verkefni í vinnslu og mikil gerjun í gangi. Mikið af ungu fólki hefur verið að flytja aftur í sveitina með fullt af góðum hugmyndum og ég held að við þurfum ekki að leggja náttúruna að veði með því að virkja í Bjarnarflagi,“ segir Ólafur og bætir því við að erfitt hafi verið að fá Landsvirkjun til að svara spurningum um hversu mörg störf skapist í sveitinni vegna virkjunarinnar. „Það kom mjög á óvart að þeir hjá Landsvirkjun gátu ekki svarað því en voru búnir að reikna út hversu mörg störf sköpuðust á Húsavík sem og afleidd störf. Með fullri virðingu fyrir Húsvíkingum þá er ég ekki tilbúinn til þess að leggja náttúruna hér að veði fyrir störf utan svæðisins. Ég held að Húsvíkingar yrðu nú ekki hrifnir ef við færum að veiða hvali í Skjálfandaflóa til að byggja upp atvinnu hér, svo ég taki nú dæmið og snúi því við“.

Stórkostlegir hagsmunir fyrir heimamenn
„Menn hér hafa miklar áhyggjur af því hverjar afleiðingarnar yrðu og þykir mikilvægt að gæta ýtrustu varúðar. Þeir hjá Landsvirkjun lögðu fram skýrslur og fleira þar sem kom fram að áhættan sé engin en þeir eru auðvitað að selja okkur þessa viðskiptaáætlun og og eru tilbúnir til að taka áhættuna en þetta eru stórkostlegir hagsmunir fyrir heimamenn, það er ekki bara vatnið sjálft og lífríkið í því heldur allt Laxársvæðið, af því skapast nú gríðarlegar tekjur. Þrátt fyrir allt þá getum við ekki séð algjörlega fyrir hvað gerist ef við erum að fikta í náttúrunni og skaðinn væri gríðarlegur ef þetta hryndi allt saman, segir Ólafur. Á fundinum var spurt hvers vegna ekki væri vilji til að setja virkjunina í nýtt umhverfismat og voru svör Landsvirkjunar á þá leið að samkvæmt lögum þá þyrfti það ekki og auk þess hefði stofnunin aukið alla umhverfisvöktun.

„Það sem brennur mest á Mývetningum er hvernig við náum tökum á ferðamannaflæðinu og stýrum því svo það verði ekki til tjóns. Það er mun stærra mál og brýnna heldur en að fara að drífa þessa virkjun af stað,“ segir Ólafur að lokum.

Ljósmynd: Frá fundinum af Akureyrivikublad.is.

Búrfellshraun - Málþing til minningar um Guðmund Kjartansson jarðfræðing

Þriðjudaginn 21. maí 2013 verður haldið í Náttúrufræðistofnun Íslands við Urriðaholt í Garðabæ, málþing tileinkað minningu Guðmundar Kjartanssonar jarðfræðings en síðasta rannsóknarverkefni hans var aldursgreining og kortlagning Búrfellshrauns sem er samheiti á mörgum hraunum í Garðabæ og Hafnarfirði og runnið hafa frá Búrfellsgíg til sjávar. Guðmundur lést árið 1972.

Málþingið verður frá kl. 13:15 til 16:15 og að því loknu verður farið að Bala, staðar á bæjamörkum Garðabæjar og Hafnarfjarðar og neðan Hrafnistu, þar sem bæjarstjórar Garðabæjar og Hafnarfjarðar, kynna sameiginlegt verkefni.

Að þessu málþingi standa auk Garðabæjar og Hafnarfjarðarbæjar, Náttúrufræðistofnun Íslands og félagið Hraunavinir.

Dagskráin verður þannig:

1. Búrfellshraun og eldstöðvakerfi Krýsuvíkur: Kristján Jónasson jarðfræðingur
2. Guðmundur Kjartansson og störf hans: Lovísa Ásbjörnsdóttir jarðfræðingur
3. Faðir minn, Guðmundur Kjartansson: Solveig Guðmundsdóttir
4. Örnefni í hraunalandslagi (Búrfellshraun) – hvaða máli skipta þau?: Reynir Ingibjartsson og Jónatan Garðarsson
5. Fornminjar í Búrfellshrauni: Ragnheiður Traustadóttir fornleifafræðingur
6. Verndun Búrfellshrauns: Arinbjörn Vilhjálmsson skipulagsstjóri Garðabæjar
7. Ógnir við hraun: Sigmundur Einarsson jarðfræðingur

Málþingsstjóri: Ólafur G. Einarsson, fyrrverandi ráðherra.

Aðgangur verður ókeypis en æskilegt að skrá sig hjá Náttúrufræðistofnun: sími 590 0500, netfang: ni@ni.is.

Ljósmynd: Óbrinnishólar, af hraunavinir.net.