Náttúran.is

Landneminn alaskalúpína

Lúpínan stækkar nú ört og fjólublá blómin farar brátt að sjást og skreyta meli og móa vítt og breytt um landið.

Alaskalúpínan [Lupinus nootkatensis donn ex Simms] var flutt frá Alaska til Íslands árið 1945 af Hákoni Bjarnasyni. Þó er talið að hún hafi áður borist til Íslands, seint á 19. öldinni, þá notuð sem skrautjurt í garða. Lúpínan líkt og aðrar belgjurtir, myndar sambýli með niturbindandi örverum og getur því dafnað vel í mjög rýru landi án nokkurs áburðar. Því hefur lúpínan reynst vel til landgræðslu þó að fullyrða megi að ekki séu allir jafn hrifnir af jurtinni. Það er þó varla sanngjarnt því lúpínan býr yfir þeim eiginleika að geta undirbúið jarðveginn vel fyrir t.a.m. skóglendi en hún er frek á svæðin sem hún tekur yfir og kaffærir íslenska lággróðurinn, sé hann fyrir hendi.

Þar sem lúpínan er óvelkomin er nauðsynlegt að ganga frá henni á vorin, á meðan að hún er smá og áður en hún fer að framleiða fræ en þau verða fullþroska í byrjun ágúst.

Sjá nánar um lúpínuna á vef Skógræktarfélags Reykjavíkur.
Sjá nýjan vef um ágengar tegundir agengar.land.is

Ljósmynd: Lúpínubreiða í byrjun júni. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Njóli

Sú tilgáta hefur verið sett fram, að njólinn hafi verið fluttur inn sem matjurt frá Noregi snemma á öldum, en þó kann hann að hafa fundið sér leið hingað sjálfur. Hann heldur sig þó helst kringum mannabústaði og síður á víðavangi og vildu víst ýmsir sem berjast við hann, að hann hefði aldrei komið.

Mörgum brá í brún þegar Ingólfur Guðnason garðyrkjumaður setti njóla í urtagarðinn í Skálholti þar sem hann safnaði þeim jurtum, sem hann telur að hafi verið nýttar eða ræktaðar á staðnum áður fyrr. Menn skildu varla að nokkur maður flytti viljandi til sín njóla og það upp að aðaldyrum en Ingólfur mun kunna ráð til að hemja hann. Hafi maður þolinmæði og séu stönglarnir klipptir áður en fræin dreifa sér er hægt að halda honum í skefjum.

Stöngullinn vex hátt og fræin verða áberandi. Hann skortir það tvennt, sem gerir plöntur fyrst og fremst vinsælar því eiginlegum blómum tekur maður aldrei eftir og hann ilmar ekki. Upphaflega hét hann jóli og n-ið lenti þarna framan við, kannski komið frá samsetta orðinu hvannjóli. Þegar plöntur taka til við ótímabæra fræmyndun er sagt að þær hlaupi í njóla. Njólinn er líka kallaður heimula eða heimilisnjóli eða fardagagras. Fardagurinn er 14. maí og það stendur heima, að þá er hann farinn að spretta nægilega til að hægt sé að nota hann enda yngstu blöðin best. Nafnið þolinmæða er gamalt og þessar mörgu orðmyndir benda til þess að hann hafi verið töluvert mikið notaður.

Áður fyrr hefur njóli varla verið borðaður hrár, til þess er bragðið of sterkt, heldur gagnast hann fremur sem káljurt í súpur og stöppur. Þó hef ég fundið uppskrift að njólasalati hjá Helgu Sigurðardóttur, sem stýrði Húsmæðrakennaraskólanum og skrifaði margar kokkabækur. Hún tekur mjög ung njólablöð, sker þau í ræmur og blandar út í súran rjóma. Frægur er silungur soðinn í njólablöðum á endurvöktum 17. aldar matseðli í Skálholti. Matráðskonan Brynja Ragnarsdóttir hafði lært að steikja silung vafinn njóla yfir kvisteldi þegar hún var krakki. Njólinn er af súruætt og bragðið er í senn beiskt og leiðir út í súrt. Það er sérkennilegt og fer afbragðsvel með fiski. Á hverju vori er sjálfsagt að gera njólajafning og hafa með soðnum fiski, úr sjó eða vatni eða saltfiski ef vill. Björn í Sauðlauksdal minnist þó aðeins á að sjóða hann til bragðbætis með kjöti. Þegar ég fór að spyrjast fyrir kom í ljós að njólajafningur var hafður með saltketi á Laugarbökkum í Ölfusi. Þetta var gert á hverju vori áður en grænkálið, sem síðan tók við, var orðið nægilega sprottið. Sauðlauksdalsbændur vildu meina að njólabragðið færi einkar vel með feitu kjöti.

Hefðbundinn jafningur með njóla
Takið 2 msk af smjöri eða olíu og hitið varlega í potti. Síðan er 2 msk af heilhveiti eða fínu spelti hrært í en ekki látið brúnast. Potturinn tekinn af eldinum meðan 1 bolla af mjólk er bætt út í og hrært svolítið áður en potturinn er settur yfir aftur. Hrært allan tímann meðan sþður upp og þykknar. Saltað ögn og piprað eftir smekk. Hnefafylli af ungum fínt söxuðum njólablöðum er þá bætt út í sósuna og blöðin látin soðna í nokkrar mínútur. Svo má þynna með mjólk eða rjóma ef það hentar betur. Hægt er auðvitað að hafa spínat eða grænkál í svona jafning og fara eins að. Sé njólinn sleginn eða klipptur myndar hann ný blöð og þannig er hægt að fá fersk og góð blöð fram eftir sumri. Njólinn er afar sterkbyggð planta. Hans er getið í flestum jurtalækningabókum bæði á þann veg að hann hreinsi, sé hann tekinn inn, og líka dugi hann vel við útvortis sárum og húðertingu.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum. Grafík: Hildur Hákonardóttir.

Fíflablöð í salat

Fíflablöð eru mest notuð hrá í salat en sé hörgull á öðru grænu eru þau soðin í súpum og höfð í pottrétti. Blöðin má leggja í vatn í nokkrar mínútur áður en þau eru sett í pott, það dregur úr remmu. Blaðstöngullinn er beiskari en laufið sjálft og það grófasta af honum má rífa burt, hafi maður tíma til þess. Best er að leggja blaðið saman svo stöngullinn snúi upp eins og kjölur á skipi og byrja við miðjuna og strjúka blaðið frá stönglinum til beggja enda, þá vinnst verkið tiltölulega hratt.

Fíflablöð verða ekki leiðigjörn. Þau eru góð matjurt og hægt að nota þau með salatblöðum út júnímánuð og áfram, ef fíflarnir hafa verið slegnir og vaxið upp á ný . Það er vel skiljanlegt að franskir sjómenn, langþreyttir á vítamínskorti á skonnortunum, hafi bókstaflega ætt upp um móa, þegar þeir komust í land til að leita uppi fíflablöð, enda nota Frakkar mikið af sjálfgrónum plöntum til matar heima fyrir. Þjóðverjar kalla fíflablöð engjasalat.

Eftir Skaftáreldana ráðlagði þáverandi stiftamtmaður Thodal, sem var norskur og þekkti vel til búskapar og jurta, mönnum að nota fífilinn bæði í grauta og í salat til að vinna bug á skyrbjúg og fleiri kvillum og segir að hann hafi reynst vel, jafnvel betur en skarfakálið. „Hefir brúkun þess (fífilsins) og síðan haldizt við, þó helzt hjá þeim efnaðri í salati.“

Atli vill byggja sér jurtagarð - Atli VIII

35.

Atli: Jurtagarð vil eg byggja mér.

Bóndi: Svo hefur kóngur boðið þér að þú skulir brjóta jörð til aldingarða og akra (26. febr. 1754). Veldu þér þar til hentugan stað. Sparar það þér ómak ef þú lætur túngarð þinn vera langvegg jurtagarðsins. Þá hefur þú líka síður að óttast kálorma og líka arfa og annað ógras ef sáðgarður þinn er ei rétt nærri bæ. Það er betra að að sáðgarður þinn er ei rétt nærri bæ. Það er betra að sáðgarðurinn sé mjög aflangur frá austri til vesturs og sé hliðarveggurinn nyrðri nokkuð hærri en sá syðri; þá færðu meira skjól undir norðurhliðinni. Best er að allur garðurinn sé byggður af jarðarhnaus. En allra helst hlýturðu að byggja norðurvegginn af einni sama jörð. Þá verður hann þéttur sem mikið ríður á og líka hefur þú það gagn að viljir þú geyma útí garði á vetrum rætur til tímgunar þá lifa þær vel við hnausvegginn. En við grjótveggin deyja þær flestar þó vel væri annars að þeim búið, vegna kuldahélunnar við steininn, sem öllu aldini er skaðleg þó svo veggur væri allþéttur.

Allvel fer þó garður hallist lítið móti suðri eða útsuðri. Um matjurtarækt hefur Eggert Ólafsson vísilögmaður skrifað fyrstur manna á íslensku 1763, sá bæklingur kallast: Lachanologia, prentaður í Kaupinhöfn 1774. Og mr. Ólafur Ólafsson hefur skrifað þar um nokkru seinna en Eggert, varð þó fyrri til að láta þrykkja sitt skrif anno 1770 1). Þessa bæklinga kanntu að fá því kóngurinn gaf mikið af þeim báðum til útbýtingar á Íslandi.1)
1) Ólafur Olavius: Íslensk urtagarðsbók. Kbh. 1770.

36.

Atli: Segðu mér nokkuð um þessi skrif eða kunnir þú nokkuð, sem þau kenna mér ekki?

Bóndi: Mr. Ólafur, þegar hann var í Kaupinhöfn, tók saman út útlenskum bókum það sem hann hélt helst eiga við á Íslandi um matjurtarækt. En Eggert vísilögmaður, sem áður var sendur til Íslands til að rannsaka þess náttúrulegt ásigkomulag, skrifaði það um sama efni, sem hann vissi, reyndi eða sá fyrir sér á Íslandi.

Það hefur mér reynst best jörð, sem hefur sömu kenniteikn sem besta vatn, það er enga lykt og engan smekk eða sem minnst af hvoru fyrir sig. Nema hvað góð jörð og heilnæm gefur góða lykt af sér eftir regn þegar hún er opin. Það sem nokkrir skrifa um vissar jurtir að þæri boði altíð feita og góða jörð hvar sem þær vaxa þarf ef ekki að segja þér. Þú trúir því þegar reynslan kennir þér það eða hinu annars að flestallar jurtir geta vaxið í magurri jörð, helst ef þær hafa vanist þar lofti og landsstöðu áður en jörðin megraðist. En það eru nokkrar jurtir, sem aldrei vaxa í feitri jörð, svo sem geldingarhnappur (statice), holtasóley (dryas) etc. Það gjörir betri jörð að pæla upp garð í mjúki og hlýju veðri á hausti, strax og upp úr honum er tekið. Þegar þú tekur upp nýjan garð og hefur góða jörð þá er þér nóg að stinga upp garðstæðið eitt kvartil djúpt og berja vel í sundur alla kekki í hlákum á vetri; þarftu þá ekkert á að bera.

Annað ár plægir þú dýpra. Oo svo lengi sem þú getur bætt við neðan úr grunni garðsins hálfu kvartili árlega, af þessari nýju mold, sem kallast jómfrúarjörð, þá hefur þú góðan garð. Segja menn hollenskir 1) brúki þennan hátt við nýlendur 2) og hefi eg það líka reynt. Við þetta lífgast árelga sá grunnur garðsins, sem ópældur er, af lofti og regni að ofanverðu, í gegnum þá uppældu, lausu jörð og verður að góðri matjörð. Sé garður þinn grýttur þá máttu fyrst í stað láta það grjót vera kyrrt, svo þú sparir þér erfiði. Því þar sem jörð er opnuð þar lyftir klakinn á veturna steinunum en jörðin í hverri hláku jafnar sig og sígur ofan með þeim og undir þá, til þess að steinninn komi sjálfkrafa upp úr jörðinni. Og þá er þér hægra að taka hann burt en grafa djúpt eftir honum. Að steinar hækki í jörðinni skrifar og svo Ström eftir plógmönnum í Noregi. Af þessari orsök hafa menn sagt að jörðin blásist upp og eyðist því þeir sáu steina komna upp úr jörðinni þar sem þeir vissu ekki steina von.
1) Sjá Petri Laurenbergii Horticuram.
2) Jörð nýbrotna til ræktar.

37.

Atli: Hvar skal eg taka áburð á eyðijörð?

Bóndi:. Eg hefi sagt þér að þú þarft engan áburð á fyrsta ári þar sem þú hefur nýja, góða jörð og líka batnar hún þegar hún er opin frá hausti til vors og þangað til þú ferð að sá í hana. En finnist þér jörð þín mögur til að planta í þær jurtir, sem frekari næring þurfa, svo sem næpur og kálrætur etc., þá taktu þér sákerald eða tunnu, legg þar í flögu af sauðataði, hell þar yfir korg, sem þveginn var vorull úr, og fyll síðan af vatni, lát standa í nokkra daga. Þessi lögur fer strax að ganga og fúlna þegar hann stendur í sólarhita. Af þessum legi máttu hella einum pela í holu, sem þú gerir utan hjá hverri plöntu; við það mun hjá þér vel vaxa.

P. Lundberg ráðleggur 1) að taka úti í haga kúamykju þegar kýr bíta grænt gras og setja regnvatn á það og vökva þar með. Item skuli þörf vera að verja ormum þá blanda menn þar við sóti og tjöruvatni. Mjólkur- og blóðblandað vatn er gott fyrir þá ávexti , sem maður vill vel vanda rækt við. Kammecker sænski, í sínum bæklingi, sem kallast Trjágarðsmaður, segir að vatn, sem jurtablöð voru soðin, item sápuvatn og allur þvottakorgur sé gott að vökva með. Er allt þetta reynt hér og hefur vel dugað.1) Den rette Havedykning 5. bok, 6. kap. Ibidem 2. bok 16. kap.

Atli* er eitt af ritunum í Riti Björns Halldórssonar í Sauðlauksdal og fæst hér á Náttúrumarkaði.

*Atli eður ráðagjörðir yngismanns um búnað sinn helst um jarðar- og kvikfjárrækt aðferð og ágóða með andsvari gamals bónda. Samanskrifað fyrir fátækis frumbýlinga, einkanlega þá sem reisa bú á eyðijörð.

Ljósmynd: Tóftir í Sauðlauksdal, Guðrún A. Tryggvadóttir.

Austurlenskar hefðir

Því er lýst í hugljúfri austurlenskri sögu hvernig tedrykkja húsmóður verður að nokkurs konar innlifun þar sem ketillinn, suðið í sjóðandi vatninu og ilmurinn af jurtunum renna saman við tilhlökkunina um friðarstund. Í Japan varð enda tedrykkja að listformi í anda Zenbúddisma. Sérstök tehús voru byggð samkvæmt fagurfræðilegum reglum. Jafnvel aðkoman sjálf, þar sem stiklað var eftir óreglulegum náttúruhellum í grænu grasinu, bjó gesti undir hátíðlega athöfn. Tegerðaráhöldin, sérhver hreyfing og hugsun, allt varð að yfirvegaðri hugleiðslu.

Um það leyti sem veldi Jóns Arasonar biskups stóð sem hæst hér á landi og konur tíndu blóðberg og ljónslappa um holt og hæðir kvað japanski Zenmeistarinn Rikyú svo um tegerð og Steingrímur Kristjánsson þýddi:

Að sjóða vatn,
hræra í bollanum
og drekka teið,
allt og sumt.
Það er ómaksins vert að kunna.

Ekki er vitað hvort Jóni Arasyni var færður tebolli á morgnana. Líklegra er að temenning hafi engin verið hér fyrr en nýlenduteið fór að flytjast inn á 18. öld. Og hugsanlegt að þá fyrst hafi menn farið að drekka innlent jurtate. Seyði hefur verið gert frá örófi alda og jurtir þekktar til lækninga en það er svolítið annað. Í ferðabókinni sem hann lýkur við 1764, segir Eggert Ólafsson að matarmenning hafi breyst mikið á þeim tveimur áratugum, sem liðnir séu síðan hann fór utan til náms 1746 og meðal annars telur hann upp að nú eigi menn tegerðaráhöld. Eins má lesa það út úr formála Alexanders bónda Bjarnasonar að Íslenskum drykkjarjurtum 1860, þótt hann segi það ekki beinum orðum að sá siður að nota innlendar jurtir til tedrykkju hafi til orðið vegna þess að menn sáu erlenda sjómenn gera það.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum. Grafík: Hildur Hákonardóttir.