Náttúran.is

Steinselja

Steinselja er mikið notuð hrá, til skrauts og í salöt en einnig má nota hana til bragðbætis í flesta rétti. Hún fer vel bæði með kjöti og fiski. Nú er hægt að fá fjölbreyttari tegundir fræja. Stórvaxin steinselja með slétt blöð kemur fyrr upp en sú hrokkna, sem er afar lengi að spíra og vex hægt en er dugleg þegar hún er komin á skrið. Sé steinselju skýlt stendur hún sig vel yfir veturinn og hugsanlegt að næsta vor gefi hún af sér annars árs blöð en þau eru þó ekki eins bragðgóð. Ég sýð stundum steinseljurætur ef þannig stendur á að ég er að taka þær upp á vorin og sérstaklega ef ég er að búa til grænmetissoð eða súpu á haustin.

Úr bókinni Ætigarðurinn - handbók grasnytjungsins eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin fæst keypt hér á Náttúrumarkaðinum.

Kerfill

Hann er fjölær planta og fer að stinga upp kollinum strax og snjóa leysir og frost að linast. En hægt fer hann, og oft er löng bið eftir að fyrstu blöðin náist inn eftir að fyrst fer að örla á þeim. Það er svolítið lakkrísbragð af kerfli og blöðin fíngerð. Nafnið kemur úr frönsku og þar hefur hann verið notaður frá fornu fari. Hann er góður sem salatjurt, meðan blöðin eru ný . Bragðið er milt og þó er plantan nokkuð stórvaxin. Það er því hægt að nota kerfilinn í miklum mæli einmitt í maímánuði meðan beðið er eftir að salatið spretti. Í Grasnytjum Björns er ekki minnst á kerfil en Eggert hefur hann í miklu uppáhaldi og vill nota saman við salat og til bragðbætis í „soð“súpur, stöppur og kálgrauta.

Kerfillinn blómstrar um mánaðamótin maí–júní hvítum blómklösum, sem ilma skemmtilega. Hann er vorjurt og eftir blómstrun er hann minna áberandi, enda hafa þá aðrar jurtir tekið við sem matplöntur, en það má slá hann, eins og önnur villt grös, til að fá ný blöð yfir sumarið. Fyrir utan að nota kerfilinn hráan og í heita rétti má nota hann í te. Blómin má djúpsteikja. Það er auðvelt og fljótlegt að þurrka hann en bragðið er ekki sterkt. Hann er talinn hafa bætandi áhrif á meltingu og losa slím úr lungum.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum.
Grafík: Hildur Hákonardóttir.

Með sortulyngi má skrifa, lita, lækna blöðrubólgu o.m.fl.

Sortulyng [Arctostaphylos uva-ursi]. Aldinin kallast lúsamulningar, og er vinsæl fæða og vetrarforði hagamúsa. Sortulyngið vex einkum í lyngmóum og skóglendi og er algengt í sumum landshlutum, en vantar annars staðar. Það er viðkvæmt fyrir vetrarbeit, og hefur trúlega horfið að ýmsum svæðum þar sem vetrarbeit var mikil. Í seinni tíð eftir að beit létti breiðist það nokkuð ört út aftur.
Heimild: floraislands.is. Höfundur: Hörður Kristinsson NÍ.

Fersk eða þurrkuð blöð af jurtinni hafa verið nýtt í ýmis jurtalyf frá örófu, fyrst og fremst til að eyða sýkingu í þvagrás og þvagblöðru. Í líkamanum umbreytist arbútínið í hydrókínón sem er sótthreinsandi. Hýdrókínónið virkar best ef það er í súru umhverfi. Sortulyngið má einnig nota við nýrnasteinum og sandi í þvagfærum, það mýkir og auðveldar leið þeirra í gegnum þvagrásina.
Heimild: Íslenskar lækningajurtir, söfnun þeirra, notkun og áhrif. Höfundur: Arnbjörg Linda Jóhannsdóttir.

Sjá meira um sortulyng á Liber Herbarum II. Ath. Náttúran er í samvinnu við vefsetrið og því birtist efni þar einnig á íslensku og seinna meir færist efni þaðan hingað á vefinn.
Myndin er tekin af sortulyngi í Grímsnesi þ. 19.09.2004. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Litir náttúrunnar

Á vorin er gnótt af grænum blöðum, villtum og ræktuðum. Þegar líður að sumri fara radísurnar, morgunfrúarblöðin, kúrbítsblómin og síðan tómatarnir að setja gulan og rauðan svip á matarborðið og með haustinu koma svo berin með höfugri liti og meira út í blátt. Fæðan hefur alla liti regnbogans og það má vinna með litunum á ýmsa vegu. Ein leiðin er að nota liti, sem taldir eru virka gegn ákveðnum kvillum. Önnur aðferð er að neyta fæðu, sem framkallar það skaplyndi sem við sækjumst eftir hverju sinni. Gult er gott þegar við ætlum að hugsa skipulega og grænt róar. Þriðja aðferðin og skemmtilegt íhugunarefni er að vekja orkustöðvarnar eina af annarri gegnum daginn með viðkomandi litum. Fyrst rótarstöðina rauðu, þá harastöðina gulrauðu og sólarplexusinn sem er gulur. Hjartastöðin er græn, stöðin milli háls og hjarta er blágræn, hálsstöðin blá og höfuðstöðvarnar fjólubláar. Hvítt er ýmist tengt hvirflinum eða jafnvægi allra stöðvanna.

Regnbogafæða
Á morgnana má finna ýmislegt rautt eins og tómatsafa, ber og berjamauk á brauð eða rauð epli. Það er allavega gott að taka eftir einhverju rauðu í morgunmatnum og beina huganum að rótarstöðinni og ýta við henni með huganum. Gera það sama við hinar orkustöðvarnar yfir daginn. Það leiðir líka athygli okkar að líkamanum og þá er líklegra að við tökum eftir hverjar þarfir hans eru og í því felst oft mikil lækning.
Um hádegisbilið má athuga gular matartegundir eins og gulrót, eða rófusneið, banana, greipaldin, ananassafa, perur, heilhveitibrauð, korn, gulan ost eða egg.
Grænt fellur að kaffitíma eða kvöldmat eftir því hve snemma við tökum daginn. Þar kemur til greina grænt te, græn vínber, kíví eða avókadó, vænt salat og spírur eða gúrka á samlokuna. Svo væri hægt að hafa kvöldmatinn grænan og þá er um ótalmargt að velja. Grænt tengist hjartanu og ef við höfum byrjað daginn með því að styrkja eigin orku er kominn tími til að vera hlýlegur við aðra.
Seinni part dagsins kemur blátt og blágrænt inn í skalann og við eigum fátt fæðukyns þar nema berjasaft, plómur, bláberjamúffur eða blágresiste. Það má íhuga litina þegar drukkið er te yfir daginn. Þótt blöð jurta séu græn eru blómin í mismunandi litum. Eins má setja vatn á litaðar flöskur, bláar eða grænar, stilla þeim út í glugga og drekka vatnið, sem hefur þá dregið til sín litatíðni glersins úr sólarljósinu.
Fjólublá fæða tilheyrir kvöldinu og þá er helst að fá sér bláberjasúpu, berjasaft, vínber eða rauðsmárate.

Söfnun og meðferð maríustakks

Maríustakkur [Alchemilla vulgaris]

Lýsing: Blöðin handstrengjótt og sepótt, blómin græn eða gulgræn á grönnum blómleggjum. Hæð 15-40 cm. Algengt um allt land.

Árstími: Júní-júlí.

Tínsla: Skerist 5-10 cm frá rót.

Meðferð: Þurrkun.

Ljósmynd: Þurrkaður maríustakkur, Guðrún Tryggvadóttir ©Náttúran.is.