Náttúran.is

Kóngsbænadagur - Hinn almenni bænadagur

Þessi dagur var fyrst skipaður hér af Kristjáni konungi 5. með tilskipun frá 27. mars 1686. Hann átti að vera allsherjar iðrunar- og bændadagur. Hann gilti auðvitað fyrir öll lönd innan ríkisins, og þar er kveðið svo á, að hann skuli jafnan haldinn fjórða föstudag eftir páska. Þá skyldi hringja kirkjuklukkunni kl. 6, loka öllum verslunum og krám (sem hér voru vitaskuld ekki til), menn skyldu hætta vinnu, en ganga til guðshúss. Og þann dag átti að fasta. Opinbert nafn dagsins var Hinn almenni bændadagur, en Íslendingar höfðu innan áratugs fundið honum heitið kóngsbænadagur. Þetta stafar líklega af því, að hann var ekki einn af hefðbundnum helgidögum kirkjunnar, heldur skipaður af kóngi sérstaklega.

Þegar menn svo höfðu gleymt, hversu háttað var um upphaf hans, hafa þeir getið þess til, að þá ætti aðallega að biðja fyrir kónginum, einsog segir í Þjóðsögum Jóns Árnasonar. En það var raunar gert við sérhverja guðsþjónustu. Ósagt skal látið, hvort þessi skoðun hefur valdið nokkru um, að dagurinn virðist hafa verið heldur óvinsæll. Líklegt er, að mönnum hafi verið í nöp við hann vegna föstunnar, einsog vísan sú arna bendir á: Innan sleiki ég askinn minn ekki er fullur maginn. Kannast ég við kreistinginn kóngs- á bænadaginn.

Annað erindi og lengra er til um það, hvernig fara skyldi í kringum kóngsbænadagsföstuna. Um Ísalönd aukast nú vandræðin. Fer í hönd föstudagssulturinn. Fyrir því kvíða margur má matbráður dóni að engu skuli hann fæðslu fá frá föstudags nóni til laugardags lifandi nauða ég sé það strax þeir svelta til dauða. Annars lags má leita við kauða: að skammta þeim fullan skattinn sinn áður en kirkju fara á fund svo fullur sé maginn og kreiki þeir svo með káta lund á kóngsbænadaginn.

Lokadagur

Hann er 11. maí frá fornu fari, og þá lýkur vetrarvertíð á Suðurlandi. Þar sem upphaf vertíðarinnar var bundin ákveðnum almanaksdegi, kyndilsmessu, varð engin tilfærsla á vertíðarlokum einsog vinnuhjúaskildaganum. Löngum hefur verið þó nokkuð um dýrðir hjá sjómönnum á lokadaginn og væri það efni í langt mál, en út í þá sálma skal ekki farið hér. Skerpla heitir annar mánuður sumars að forníslensku tímatali. Hún hefst laugardaginn í 5. viku sumars, þ.e. 19. – 25. maí. Í Snorra Eddu er hann kallaður bæði eggtíð og stekktíð og skýra þau nöfn sig sjálf. Þar sem fjórir undanfarandi mánuðir voru helgaðir móður, dóttur, föður og syni, fann fólk upp á því að eigna lausaleikskonum skerplu. Heimildir um þetta eru þó ekki nema frá Vestfjörðum.

Eldaskildagi

Hann var 10. maí, hugsuðu sumir til hans með kvíða áður fyrr, þótt nú sé slíkt úr sögunni. Þann dag var venja, að leiguliðar „skiluðu úr eldunum“, þ.e. færðu jarðeigendum það búfé, sem þeim hafði verið skylt að hafa á fóðrum yfir veturinn sem leigugjald.

Myndin er af kindum með lömb sín í Arnarfirði. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Uppstigningardagur

Fjörutíu dögum eftir upprisuna steig Jesús upp til himna, segir í Nýjatestamentinu. Þetta gerðist því eðliega á fimmtudegi. Í elstu ritum íslenskum hetiri þessi stund ýmist uppstigningardagur eða uppstigudagur.

Ekki er vitað um neina veraldlega siði á Íslandi í sambandi við þennan dag, þótt talsvert sé til um slíkt úti í Evrópu og sumt harla skondið. Varla er ástæða til að nefna uppstingardagshretið, því að vorhretin voru svo mörg kennd við einstaka daga. En úti í Evrópu þóttust menn víða búast við þrumu eða a.m.k. hellidembu nákvæmlega á þeirri stundu, þegar Jesús setti gat á festinguna sem regnið steyptist niður um einsog flóðgátt.

Annað uppátæki, sem á að hafa tengsl við flug Krists til himna, er að borða sérstaklega fuglakjöt á þessum degi. Fullyrtu menn, að slíkt væri Guði þóknanlegt. Loks hafa karlmenn sumstaðar í Þýskalandi búið sér til þann helgisið að hella sig sætkennda þennan dag öðrum fremur og á það að standa í sambandi við hellidembuna, sem áður var getið. Er þá dagurinn kallaður herradagur.

Fyrsta græna maí gangan

Græningjar úr öllum flokkum og stéttum þjóðfélagsins flykktust að Hlemmi uppúr hádegi í dag til að taka þátt í „grænu göngunni“ sem náttúruverndarsamtök landsins höfðu boðað til. Tilefnið var að hvetja nýkjörið Alþingi til góðra verka í umhverfismálum og til að minna á að þingið hefur ekki umboð til að framfylgja virkjanastefnu á kostnað náttúrunnar. Þúsund grænir fánar kláruðust fljótt í byrjun göngunnar enda göngumenn a.m.k. fimm sinnum fleiri en fánarnir. Gangan líðaðist friðsamlega í grænni litadýrð niður Laugaveginn og beygði að Austurvelli þegar rauða ganga ASÍ sem á undan gekk fór beinustu leið að Ingólfstorgi. 

Græna gangan var a.m.k. þrisvar sinnum stærri og það lá í loftinu að græni bylgjan hefur ekki enn náð eyrum verkalýðsforystunnar sem krefst stóriðjustefnu af öllum ríkisstjórnum, kosningar eftir kosningar. Þar af leiðandi hefur orðið ákveðinn trúnaðarbrestur milli verkalýðsforystunnar og náttúruverndarsinna, það verðum við að horfast í augu við. Krafan um ný störf er allt önnur en krafan um stóriðjustefnu og bólustörf við virkjanir og byggingar álvera enda er umhverfishreyfingin á þeirri línu að græn og skapandi störf séu framtíðin og þau einu sem eru í takt við sjálfbæra þróun. Ekki svo að skilja að grænu göngunni hafi verið stefnt gegn göngu verkalýðsins því svo var ekki, heldur varð að nota þennan dag, þennan frídag, milli kosninga og stjórnarmyndunar, til að minna á mikilvægi náttúruverndar á næstu árum. 

Græningjar úr öllum flokkum hafa aðeins eina sameiginlega kröfu og hún er að náttúran verði í fyrsta sæti við myndun nýrrar ríkisstjórnar og við stjórn landsins á kjörtímabilinu og minna á að ekkert verður gefið eftir í því efni, ekki millimeter, enda er náttúran forsenda lífsins á Jörðinni og lífsins í landinu.