Náttúran.is

Gömlu íslensku mánaðaheitin og gregoríanska tímatalið

Hin gömlu íslensku mánaðaheiti eru þessi:

1. þorri hefst föstudag í 13. viku vetrar (19. – 26. janúar)
2. góa hefst sunnudag í 18. viku vetrar (18. – 25. febrúar)
3. einmánuður hefst þriðjudag í 22. viku vetrar (20. – 26. mars)
4. harpa hefst sumardaginn fyrsta, fimmtudag í 1. viku sumars (19. – 25. apríl)
5. skerpla hefst laugardag í 5. viku sumars (19. – 25. maí)
6. sólmánuður hefst mánudag í 9. viku sumars (18. – 24. júní)
7. heyannir hefjast á sunnudegi 23. – 30. júlí
8. tvímánuður hefst þriðjudag í 18. viku sumars (22. – 29. ágúst)
9. haustmánuður hefst fimmtudag í 23. viku sumars (20. – 26. september)
10. gormánuður hefst fyrsta vetrardag, laugardag í 1. viku vetrar (21. – 28. október)
11. ýlir hefst mánudag í 5. viku vetrar (20. – 27. nóvember)
12. mörsugur hefst miðvikudag í 9. viku vetrar (20. – 27. desember)

Á skífunni hér að ofan sést hvernig gömlu mánaðaheiti skarast við gregoríanska tímatalið sem við notumst við í dag.

Samkvæmt gömlum heimildum voru enn eldri mánaðanöfn, þau er notuð voru til forna enn meira lýsandi fyrir þau verk sem bændur og búaiið unnu á tilteknum tímum og lýsir vel nálægðinni við náttúruna og nauðsyn þess að vinna ákveðin verk á réttum tíma. Fornu mánaðanöfnin eru eftirfarandi:

1. gaukmánuður/sáðtíð u.þ.b. 12. apríl – 11. maí
2. eggtíð/stekktíð u.þ.b. 12. maí – 11. júní
3. sólmánuður/selmánuður u.þ.b. 12. júní – 11. júlí
4. miðsumar/heyannir u.þ.b. 12. júlí – 11. ágúst
5. tvímánuður/heyannir u.þ.b. 12. ágúst – 11. september
6. kornskurðarmánuður/haustmánuður u.þ.b. 12. september – 11. október
7. górmánuður u.þ.b. 12. október – 11. nóvember
8. ýlir/frermánuður u.þ.b. 12. nóvember – 11. desember
9. jólmánuður/mörsugur/hrútmánuður u.þ.b. 12. desember – 11. janúar
10. þorri u.þ.b. 12. janúar – 11. febrúar
11. gói u.þ.b. 12. febrúar – 11. mars
12. einmánuður u.þ.b. 12. mars – 11. apríl

Nákvæm dagsetning er mismunandi eftir árum.

Grafík: Árstíðaskífa, Guðrún Tryggvadóttir ©Náttúran.is.

Sumarsólstöður verða í kvöld kl. 23:09

Samkvæmt Almanaki Þjóðvinafélagsins eru sumarsólstöður nákvæmlega kl. 23:09 kvöldið 20. júni. Þá er bara að gera sig tilbúin/nn til að fara út í guðsgræna náttúruna og baða sig í dögginni en hún á að vera svo heilnæm, að menn læknist af kláða og 18 öðrum óhreinindum í holdi við að velta sér í henni allsber. Og um leið má óska sér.

Tímasetning sumarsólstaða hnikast örlítið milli ára, eftir því hvernig stendur á hlaupári. Á sólstöðum stefnir ofanvarp snúningsáss jarðar á braut jarðar beint á miðju sólar. Þessi atburður er því á tilteknu augnabliki innan dagsins.

Við sumarsólstöður sest sólin ekki á stöðum norðan við norðurheimskautsbaug. Norðurheimskautsbaugur er á 66°34'N og sker norðurhluta Grímseyjar og er miðaður við rétta stefnu í miðju sólar og er þá ekki tekið tillit til ljósbrots í andrúmsloftinu. Þegar tekið er tillit til ljósbrotsins og þess að sólarupprás og sólarlag eru miðuð við síðustu geisla sólar, þ.e. efri rönd sólarkringlunnar, þá sest sólin ekki um sumarsólstöður við nær alla norðurströnd Íslands, eða á stöðum norðan við 65°50'N.

Halli snúningsáss jarðar er nokkuð stöðugur um 23,44° frá því að vera hornréttur á braut jarðar um sólina. Þessi halli breytist þó með reglulegri sveiflu um 2° á 40.000 ára fresti. Þessi langtímasveifla kemur fram í veðurfarsbreytingum á jörðinni. Nú um stundir veldur þessi sveifla því að norðurheimskautsbaugurinn færist norður á bóginn um 15 m á ári og mun fara norður fyrir Grímsey eftir nokkra áratugi.

Skoða má sólargang á Íslandi á vef Veðurstofunnar.

Ljósmynd: Blágresi, Guðrún A. Tryggvadóttir.