Náttúran.is

Eggtíð - Skerpla

Eggtíð eða stekktíð kallast sá mánuður nær sól er á ferð um tvíburamerkið. Á Ströndum kallast hann skerpla. Nú er sáðtími þegar seint vorar. Í miðjum þessum mánuði eru fardagar. Um það leyti má grafa villirætur til matar. Því síðar þegar gras fer að vaxa út úr þeim eru þær lakari. Nú er tími að byggja hús og garða, hreinsa tún og engjar, hylja með mold flög og skriður eða færa þær burt, vinna í skógi, safna berki og fleiri litunargrösum. Þegar hnaus veltur nú á klaka er hann bestur í veggi því þá er jörðin enn laus og ófrjó.

Samantekt um tímabilið 20. maí- 20. júní. Úr ritinu „Atla“ eftir Björn Halldórsson í Sauðlauksal.

Lokadagur

Hann er 11. maí frá fornu fari, og þá lýkur vetrarvertíð á Suðurlandi. Þar sem upphaf vertíðarinnar var bundin ákveðnum almanaksdegi, kyndilsmessu, varð engin tilfærsla á vertíðarlokum einsog vinnuhjúaskildaganum. Löngum hefur verið þó nokkuð um dýrðir hjá sjómönnum á lokadaginn og væri það efni í langt mál, en út í þá sálma skal ekki farið hér. Skerpla heitir annar mánuður sumars að forníslensku tímatali. Hún hefst laugardaginn í 5. viku sumars, þ.e. 19. – 25. maí. Í Snorra Eddu er hann kallaður bæði eggtíð og stekktíð og skýra þau nöfn sig sjálf. Þar sem fjórir undanfarandi mánuðir voru helgaðir móður, dóttur, föður og syni, fann fólk upp á því að eigna lausaleikskonum skerplu. Heimildir um þetta eru þó ekki nema frá Vestfjörðum.

Eldaskildagi

Hann var 10. maí, hugsuðu sumir til hans með kvíða áður fyrr, þótt nú sé slíkt úr sögunni. Þann dag var venja, að leiguliðar „skiluðu úr eldunum“, þ.e. færðu jarðeigendum það búfé, sem þeim hafði verið skylt að hafa á fóðrum yfir veturinn sem leigugjald.

Myndin er af kindum með lömb sín í Arnarfirði. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Um mánuðina

Séra Björn Halldórsson í Sauðlauksdal og séra Bjarni Arngrímsson á Melum reyndu að gera mánuðina aðengilegri í lestrarkveri fyrir börn.

1. Januarius, eða miðsvetrarmánuður...hann hálfnar veturinn. Fyrra part þess mánaðar er brundtími sauðfjár.
2. Februarius, eða föstuinngangsmánuður...þá búa karlmenn sig til fiskveiða á verstöðum.
3. Martius, eða jafndægurmánuður...nú er vertíð við sjó og vorið byrjað.
4. Aprílio, eða sumarmánuður...þá byrjar sumarmisseri, lengir dag og minnka oft frosthörkur.
5. Majus, eða fardagamánuður...þá er unnið á túnum, sáð til matar, sauðburður hefst og fuglar verpa.
6. Júníus, eða náttleysimánuður...þá er lengstur dagur, nú er plantað káli, rúið sauðfé, lömbum fært frá og rekið á afrétt.
7. Júlíus, eða miðsumarsmánuður...þá eru dregin að búföng, flutt í sel, farið á grasafjall og byrjaður sláttur.
8. Augustus, eða heyannamánuður...þá standa heyannir, hirt tún og yrktar engjar.
9. September, eða aðdráttamánuður...þá enda heyannir, en byrjast haustið, gjörð fjallskil, hyrtar matjurtir.
10. Oktober, eða slátrunarmánuður...þá byrjar vetrar misserið, nú er færð mykja á tún, slátrað búfé og börn byrja stöfun.
11. Nóvember, eða ríðtíðarmánuður...þá er sest að við ullar vinnu og hyrtur búsmali.
12. Desember, eða skammdegismánuður... endar árið, þá er stystur dagur og vökur lengstar.

Vorverkin hefjast

Í huga garðyrkjumannsins og safnarans spannar vorið tímabilið frá jafndægrum til 17. júní. Þó verður það aldrei neglt niður eftir almanaki. Veðráttan segir mest til um hvort vorar seint eða snemma og vorið er því ástand ekki síður en ákveðið tímabil. Til að hafa reglu á lífi sínu, og geta svarað vinum og fjölskyldu varðandi ferðalög og aðrar áætlanir, er þó gott að miða við að ljúka sáningu einhvern ákveðinn dag. Ég miða við 20. maí fyrir sáningu og áætla að ljúka því að planta út fyrir 17. júní. Nú teygja plöntun og tilflutningar trjáplantna sig lengra fram á sumarið, svo þessi dagsetning stenst ekki alltaf. Þó er best að ljúka því að flytja tré áður en þau laufgast.

Vorverkin geta hafist um leið og frost fer úr jörðu. Þá má fara yfir beðin, tína burt illgresi og stinga upp, hafi það ekki verið gert haustið áður. Kunningi minn, dýralæknir, sagði að ég mætti ekki nota þetta orð – illgresi. Hann hafði heyrt mig gera það í útvarpsþætti, sem margir hlustuðu á og ekki bætti það úr skák. Nýjasta kenningin væri sú, að líta skyldi á allar plöntur sem hefðu þær jafnan rétt og ekki auðkenna sumar með hnjóðsyrðum og jaðraði við einelti skildist mér. Það mætti umorða þetta svona: Þegar garðarnir eru stungnir upp á vorin er æskilegt að fjarlægja þær plöntur sem við höfum ekki vísvitandi plantað þar sjálf. Oft koma þá í ljós kartöflur sem hafa orðið eftir og geymst prýðilega í moldinni yfir veturinn. Þannig má fá „nýjar“ kartöflur í pottinn í fáeina daga. Það er ekki sérlega æskilegt að þessar „villikartöflur“ fari óvænt að spretta upp í garðinum innan um annað, en það kemur fyrir við sáðskipti. Grösin verða ansi stórvaxin innan um salatið og kartöflurnar viðkvæmari fyrir myglu og skyldi því alltaf halda þeim sér í geymslu. Einnig geta gulrætur hafa leynst í moldinni en þær eru sjaldan góðar, sennilega af því þær liggja ekki eins djúpt og kartöflurnar og frjósa því og þiðna hvað eftir annað. Smáfífla má hirða og nota í matinn með rót og öllu saman.

Óvinirnir: