Náttúran.is

Kóngsbænadagur - Hinn almenni bænadagur

Þessi dagur var fyrst skipaður hér af Kristjáni konungi 5. með tilskipun frá 27. mars 1686. Hann átti að vera allsherjar iðrunar- og bændadagur. Hann gilti auðvitað fyrir öll lönd innan ríkisins, og þar er kveðið svo á, að hann skuli jafnan haldinn fjórða föstudag eftir páska. Þá skyldi hringja kirkjuklukkunni kl. 6, loka öllum verslunum og krám (sem hér voru vitaskuld ekki til), menn skyldu hætta vinnu, en ganga til guðshúss. Og þann dag átti að fasta. Opinbert nafn dagsins var Hinn almenni bændadagur, en Íslendingar höfðu innan áratugs fundið honum heitið kóngsbænadagur. Þetta stafar líklega af því, að hann var ekki einn af hefðbundnum helgidögum kirkjunnar, heldur skipaður af kóngi sérstaklega.

Þegar menn svo höfðu gleymt, hversu háttað var um upphaf hans, hafa þeir getið þess til, að þá ætti aðallega að biðja fyrir kónginum, einsog segir í Þjóðsögum Jóns Árnasonar. En það var raunar gert við sérhverja guðsþjónustu. Ósagt skal látið, hvort þessi skoðun hefur valdið nokkru um, að dagurinn virðist hafa verið heldur óvinsæll. Líklegt er, að mönnum hafi verið í nöp við hann vegna föstunnar, einsog vísan sú arna bendir á: Innan sleiki ég askinn minn ekki er fullur maginn. Kannast ég við kreistinginn kóngs- á bænadaginn.

Annað erindi og lengra er til um það, hvernig fara skyldi í kringum kóngsbænadagsföstuna. Um Ísalönd aukast nú vandræðin. Fer í hönd föstudagssulturinn. Fyrir því kvíða margur má matbráður dóni að engu skuli hann fæðslu fá frá föstudags nóni til laugardags lifandi nauða ég sé það strax þeir svelta til dauða. Annars lags má leita við kauða: að skammta þeim fullan skattinn sinn áður en kirkju fara á fund svo fullur sé maginn og kreiki þeir svo með káta lund á kóngsbænadaginn.

Eggtíð - Skerpla

Eggtíð eða stekktíð kallast sá mánuður nær sól er á ferð um tvíburamerkið. Á Ströndum kallast hann skerpla. Nú er sáðtími þegar seint vorar. Í miðjum þessum mánuði eru fardagar. Um það leyti má grafa villirætur til matar. Því síðar þegar gras fer að vaxa út úr þeim eru þær lakari. Nú er tími að byggja hús og garða, hreinsa tún og engjar, hylja með mold flög og skriður eða færa þær burt, vinna í skógi, safna berki og fleiri litunargrösum. Þegar hnaus veltur nú á klaka er hann bestur í veggi því þá er jörðin enn laus og ófrjó.

Samantekt um tímabilið 20. maí- 20. júní. Úr ritinu „Atla“ eftir Björn Halldórsson í Sauðlauksal.

Dýridagur

Þetta var í pápískri tíð fyrsti fimmtudagurinn á eftir þrenningarhátíð. Hann var fyrst tekinn upp í Róm á 13. öld til að minna á þá umdeildu kenningu katósku kirkjunnar, að Jesús Kristur væri persónulega viðstaddur, þegar menn neyttu hins heilaga sakramentis, líkama hans og blóðs. Því heitir hann líka Krislíkamahátíð. Hann var lögleiddur á Íslandi árið 1326 og var auðvitað ólítill helgidagur, meðan pápíska ríkti. Lúterska kirkjan afneitaði hinsvegar þessum skilningi.

Lokadagur

Hann er 11. maí frá fornu fari, og þá lýkur vetrarvertíð á Suðurlandi. Þar sem upphaf vertíðarinnar var bundin ákveðnum almanaksdegi, kyndilsmessu, varð engin tilfærsla á vertíðarlokum einsog vinnuhjúaskildaganum. Löngum hefur verið þó nokkuð um dýrðir hjá sjómönnum á lokadaginn og væri það efni í langt mál, en út í þá sálma skal ekki farið hér. Skerpla heitir annar mánuður sumars að forníslensku tímatali. Hún hefst laugardaginn í 5. viku sumars, þ.e. 19. – 25. maí. Í Snorra Eddu er hann kallaður bæði eggtíð og stekktíð og skýra þau nöfn sig sjálf. Þar sem fjórir undanfarandi mánuðir voru helgaðir móður, dóttur, föður og syni, fann fólk upp á því að eigna lausaleikskonum skerplu. Heimildir um þetta eru þó ekki nema frá Vestfjörðum.

Uppstigningardagur

Fjörutíu dögum eftir upprisuna steig Jesús upp til himna, segir í Nýjatestamentinu. Þetta gerðist því eðliega á fimmtudegi. Í elstu ritum íslenskum hetiri þessi stund ýmist uppstigningardagur eða uppstigudagur.

Ekki er vitað um neina veraldlega siði á Íslandi í sambandi við þennan dag, þótt talsvert sé til um slíkt úti í Evrópu og sumt harla skondið. Varla er ástæða til að nefna uppstingardagshretið, því að vorhretin voru svo mörg kennd við einstaka daga. En úti í Evrópu þóttust menn víða búast við þrumu eða a.m.k. hellidembu nákvæmlega á þeirri stundu, þegar Jesús setti gat á festinguna sem regnið steyptist niður um einsog flóðgátt.

Annað uppátæki, sem á að hafa tengsl við flug Krists til himna, er að borða sérstaklega fuglakjöt á þessum degi. Fullyrtu menn, að slíkt væri Guði þóknanlegt. Loks hafa karlmenn sumstaðar í Þýskalandi búið sér til þann helgisið að hella sig sætkennda þennan dag öðrum fremur og á það að standa í sambandi við hellidembuna, sem áður var getið. Er þá dagurinn kallaður herradagur.