Náttúran.is

Hvert stefnum við?

Miðvikudaginn 20. mars efnir Íslandsstofa til ráðstefnu um heildarúttekt á íslenskri ferðaþjónustu. Ráðstefnan verður haldin á Hilton Reykjavík Nordica kl. 09:00 – 12:00. Ný skýrsla um íslenska ferðaþjónustu verður kynnt þar sem tekið er á málefnum sem snerta innviði, markaðssetningu, fjárfestingar, uppbyggingu á ferðaþjónustu, stefnumótun ásamt aðgerðaráætlun. Skýrslan var framkvæmd af PKF viðskiptaráðgjöf í Bretlandi fyrir Íslandsstofu og Græna hagkerfið.

Dagskrá:

• Setning ráðstefnu - Jón Ásbergsson, framkvæmdastjóri Íslandsstofu
• Tourism in Iceland – A capsule situation analysis - Helene von Magius Møgelhøj, sjálfstæður ráðgjafi og sérfræðingur á sviði ferðamála og viðskiptaþróunar
• Achieving sustainability in tourism – The mission and vision for success - Robert Barnard, meðeigandi og sérfræðingur á sviði ferðamála hjá PKF viðskiptaráðgjöf
• Mörkun og markaðsrannsóknir - Lyklar að hagsæld og sókn í íslenskri ferðaþjónustu - Svanhildur Konráðsdóttir, sviðsstjóri menningar- og ferðamálasviðs Reykjavíkurborgar
• Umgjörð ferðaþjónustu í takt við tímann - Árni Gunnarsson, formaður Samtaka ferðaþjónustunnar
• Móttaka milljóna í sátt við land og þjóð - Magnús Oddsson, fyrrverandi ferðamálastjóri
• Pallborðsumræður - Sigríður Margrét Oddsdóttir, forstjóri Já.is stjórnar pallborðsumræðum

Áhugasamir skrái sig á islandsstofa@islandsstofa.is eða í síma 511 4000 fyrir kl. 12:00 þriðjudaginn 19. mars.

Hægt er að nálgast streymi frá fundinum á islandsstofa.is.

Óvinavæðing í útiveru

Um langan aldur ferðuðust menn um landið í fullkominni sátt hver við aðra og umhverfið. Enda voru möguleikarnir til ferðalaga fábreyttir og fáir lögðu leið sína í auðnirnar. Hálendið var næstum lokaður heimur þeirra fáu sem áttu kost á að fara þangað.

Annað hvort fóru menn um ríðandi eða fótgangandi og aðrir möguleikar voru ekki í boði fyrr en langt var liðið fram á miðja seinustu öld þegar fáar bílfærar slóðir urðu til og hópurinn sem þar fór um taldi ekki marga.

Af þessum ástæðum voru árekstrar fáir og það var mönnum fagnaðarefni þessi fái skipti þeir sáu aðra á ferð og skipti þá litlu máli hver ferðamáti hinna var. Helstu áhyggjurnar fólust kannski í að fjárrekstsrar og hrossahópar gætu blandast. Að öðru leiti var ekki hætt við nokkrum ágreiningi.

Í grein sem ég birti hér nýlega fjallaði og nefndist „Ferðafrelsi og ferðavirðing" fjallaði ég um þá þróun sem orðið hefur í ferðamennsku hér á seinustu áratugum í kjölfar alls þess vaxandi fjölda fólks sem fer um landið. Jafnt í byggð sem óbyggðum, þó helst séu óbyggðir og miðhálendið sem mér er hugleikin í þessu samhengi. Þar er sá hluti landsins eða öllu heldur heimur sem var ósnortinn af mönnum langt fram á seinustu öld.

Lengst af ríkti friður á milli allra sem um landið fóru, burtséð frá hvaða ferðamáta þeir notuðu. Fáir voru á ferð og hávaði og ummerki eftir einn hópinn voru ekki líkleg til að ónáða aðra sem fóru um með öðrum aðferðum. Slíkt á einnig við að mestu í dag en þó með örlitlum breytingum eða kannski réttara sagt þróun sem við verðum að taka vaxandi tillit til. Gagnkvæm tillitssemi og breytt viðhorf munu fara vaxandi á næstu árum og áratugum. Þar verð að eiga sér stað breytinga  og ekki þarf nokkur maður að efast um að þær breytingar muni vekja gremju sumra.

Ég vil taka skýrt fram áður en lengra er haldið að lang stærstur hluti landsins á að vera flestum þeim ferðamátum sem við þekkjum í dag opinn á sama hátt og verið hefur. En þörfina fyrir að marka af viss svæði þar sem einn hópur getur stundað sína útiveru eða íþrótt óáreittur frá öðrum verðum við að fjölga, virða betur og draga þar skarpari línur. Nú eru til umfjöllunar á Alþingi ný Náttúruverndarlög sem vakið hafa upp reiðilöldu og umræðu í hópum þeirra sem stunda sk. mótorsport. Þar fara fremstir jeppamenn en af öðrum úr þeim hópi má nefna vélsleða-, fjórhjóla- og mótorhjólamenn.

Allt saman hópar sem eiga að hafa eðlilegan aðgang að landinu sem hentar þeirra útiveru og jafnvel þarf að huga að því að þeir hafi aðgang að svæðum sem þeir geta stundað sín áhugamál óáreittir fyrir öðrum hópum. Slík svæði eru nú þegar til, en þeim mætti að ósekju fjölga frekar.

Engu að síður eru vissir hópar útivistarfólks viðkvæmari fyrir truflun annarra. Hóparnir sem „trufla" líta oft ekki á sína umferð sem truflun. Jeppamaður sem ekki sá nauðsyn þess að leiðinni inn að Öskjuvatni frá Vikraborgum, hélt eitt sinn langa tölu yfir mér yfir heimsku leiðsgumannsins sem kærði hann fyrir athæfið. Slík dæmi eru ótal mörg.

Eitt af þeim atriðum sem hvað helst er deilt um varðandi ný náttúruverndarlög, eru einmitt þau ákvæði sem varða hömlur á einn ferðamáta umfram aðra á vissum svæðum. Vissulega er umræðan erfið og upphrópanir eins og „skert ferðafrelsi" heyrast. En því miður er löngu orðið tímabært að við tökum þessi mál til endurskoðunar. Vissum svæðum þarf að loka fyrir akandi umferð, jafnvel þó svo að akstur hafi verið heimill þar áður. Enda eru fordæmin ótal mörg og ég fullyrði að allir séu sáttir við þær lokanir í dag þó eitthvað hafi verið um þær deilt á sínum tíma. Þar dettur mér t.d. í hug lokun Almannagjár fyrir akstri (hver myndi krefjast þess að fá að aka þar í dag?). Lokun leiðar í Þjófadali, frá Kaldárseli að Helgafelli, frá Vikraborgum að Öskjuvatni, leiðin um Skófluklif að Strútslaug og síðast en ekki síst lokun Hvannadalshnúks og Öræfajökuls. Hér eru aðeins örfáar leiðir taldar af ótalmörgum sem lokað hefur verið. Sumum þeirra vegna harkalegs yfirgangs akandi umferðar eins og gerðist á Hvannadalshnúk um hvítasunnuna 2002.  Í námunda við skíðasvæði hefur yfirgangur sleðamanna t.d. verið til mikils ama og þeir ítrekað spillt aðstöðu til þeirrar íþróttar í sjáfhverfni sinni og jafnvel stefnt fólki þar í stórhættu með glæfraakstri. Þetta gerist á meðan allt um kring eru endalausar víðáttur til að aka um.

Því miður hefur það svo gerst á seinustu árum að þeir hópar sem notið hafa óhefts akandi aðgangs að náttúru landsins og upplifa það sem skerðingu á þeirra ferðafrelsi að svæðum sé lokað og stilli þá öðrum útivistarhópum upp sem einhverjum „óvinum" og hafa viðhaft stór orð í þeirra garð. Hér er komin upp slæm orðræða sem þarf að leiðrétta og snúa  aftur til betri vegar. Þó ég vilji upplifa kyrrð á vissum svæðum er það ekki af illgirni í garð vélamanna. Þó ég sé sjálfur vel akandi á ágætum jeppa hvarflar ekki að mér að aka um viss svæði. Á sama hátt og ekki hvarflar að mér að krefjast réttar til að fara fótgangandi eða á skíðum um svæði sem eru frátekin fyrir mótorsport. Gagnkvæm virðing þarf nefnilega að ríkja.

Þrátt fyrir vissar lokanir eru þetta aðeins örfá prósent alls þess landflæmis sem við höfum til að njóta útiveru á sem eru lokuð akandi umferð. En temji menn sér ekki aukna kurteisi, tillitssemi og ferðavirðingu, má gera ráð fyrir að slíkum svæðum fari fjölgandi í framtíðinni. Það er þróun sem ég bið ekki um.

Mynd:  Frelsis notið við Álftavatn á Syðra Fjallabaki.

Ferðafrelsi og ferðavirðing

Er ekki kominn tími tími að við berum saman og tengjum tvö viss grundvallarhugtök varðandi ferðamenningu hér á Íslandi?

Annars vegar er ég að tala um hugtakið ferðafrelsi sem virðist hafa fest rótum í huga viss hóps sem vill halda fast í þá hugmynd að frelsi til að ferðast eigi að byggjast á hugmyndum um ferðamennsku eins og voru hér á árunum 1950-1980. þ.e. árin sem núverandi ferðahefð var að skapast og ekkert megi breytast. Með breyttu umhverfi, t.d. auknum fjölda þurfum við líka að fara að opna á umræður um orðið FERÐAVIRÐING.

En þurfum við ekki að skoða þetta mál betur og í stærra samhengi og þá sérstaklega í ljósi þeirrar þróunnar sem orið hefur í ferðamennsku á liðnum áratugum. Auðvitað viljum við öll halda sem lengst í gömlu ferðarómantíkina frá sjötta áratug seinustu aldar. Jeppinn var ekki orðinn almenningseign. Meira að segja var stórmál að fá leyfi til að eignast slíka kostagripi lengi vel. Bændur, héraðslæknar, sýslumenn og „menn sem þekktu rétta menn” komust í þann hóp sem heimild hafði til að eignast jeppa. Sem betur fer varaði þetta tímabil ekki lengi svo að fljótlega fór jeppinn að verða almenningseign þó svo að sú þróun hafi lengi hægari en sumir telja að hafi verið. Slóðarnir voru fáir, hlykkjóttir og telji einhver vegina vera grófa í dag þá skulum við tala um grýtta slóða á þessum bernskuárum íslenskrar ferðamennsku. Örfáir voru á ferðinni. Það fáir að frumkvöðlarnir fengu á sig kenninöfn framan við eiginnöfn sín í anda fjallaferðanna. Ófáir skálar voru nefndir eftir frumkvöðlunum, kennileiti, leiðir og menn fengu á sig goðsagnakenndan sagnablæ við það að hafa fundið bílfær vöð yfir fram að því ófærar beljandi jökulár sem í dag knýja erlendar málmbræðslur. Þeir fáu sem hittust á fjöllum þekktust örugglega. Ferðamátarnir voru fáir enda úrval af búnaði og tækjum lítið. Sömu Gefjunarskórnir voru notaðir til skíðaferða á veturna, fjallaferða á sumrin og fjárleita á haustin. Þessi ár voru sælutími sem erfitt hefur verið að kveðja þrátt fyrir gjörbreyttar aðstæður í dag. Sagnir af þessum mönnum bárust út og fleiri vildu kynnast þessum undraheim, sem auðvitað var eðlilegt í ljósi þessara heillandi ferðasagna og dulúðin var að losna af óbyggðunum sem fram að því höfðu verið álitnar einkalönd útilegumanna og ferðir þar um höfðu verið farnar af illri nauðsyn fremur löngun. Leiðir sem styttu ferðir á milli landshluta, hægt var að komast upp fyrir illfæra jökla og árnar sem frá þeim runnu. Annað var ekki þangað að sækja um aldir.

Loks hafði þjóðin lært að meta óbyggðirnar sem fram að þessu höfðu verið ógn og hulduheimur. Alla langaði á fjöll og með bættum efnahag, aukinni jeppaeign og síðast en ekki síst fleiri möguleikum í ferðamennsku með bættum búnaði, varð á örfáum áratugum krökkt af fólki á hálendinu. Ekki aðeins hafði dýrð þess spurst út á meðal landsmanna, heldur voru erlendir ferðamenn farnir þyrpast hingað í hundruða þúsunda tali til þess eins að fá að „njóta kyrrðarinnar”. Þegar allur þessi fjöldi er saman kominn á fremur litlu svæði sem aðeins greiðfært um í nokkrar vikur á ári til að njóta kyrrðar og einveru, er kyrrðin að sjálfsögðu horfin. Einveran var tálsýn og óspillt útsýnið rofið af raflínum, orkuverum, vegum og næsta ferðamanni sem hugsanlega kom hingað á annan hátt en þú. „Þér finnst þú rétthærri“. Annað hvort komst þú gangandi og hafðir því fyrir ferðinni með miklu erfiði, eða þá að þú komst hingað á nýja rándýra jeppanum sem þú vannst fyrir með miklu erfiði. Bæði viðhorf jafn rétthá en eiga því miður ekki alls staðar samleið. Báðir hópar tala niðrandi um hinn hópinn í sjálfsánægju vegna síns ferðastíls. Einn vill hratt og komast á marga staði á stuttum tíma meðan annar vill fara hægt og njóta kyrrðarinnar. Báðir þurfa þó ýmist að stíga úr bílnum og ganga eða fara upp í bíl einhvern tíma í ferðinni eða að komast á uypphafsstað göngu akandi.. Skoðanir skarast en hugmyndir ekki. Á milli þessara hópa og ýmissa annarra, nánast jafn margra og ferðamöguleikarnir eru er ört vaxandi gjá. Meginskilin liggja á milli sk. Göngumanna og mótormanna. Annar hópurinn vill endurheimta kyrrðina sem eitt sinn ríkti á meðan hinn vill halda því frelsi sem hann hefur ávalt talið hér hafi ríkt. Hér eru illsættanleg viðhorf sem finna þarf lausn og sátt um. Því miður, þá er kominn tími á vissan aðskilnað í þeim víðáttum sem við töldum óendanlegar fyrir ekki svo löngu síðan.

Það mál þurfum við að leysa á friðsamlegn hátt og án öfga.Lykilinn þeirri sátt er sk. ferðavirðing, sem við þurfum að tileinka okkur áður en fullnaðarlausn fæst. Það er nefnilega í lagi að við séum ósammála en sáttina þarf að finna.

Hér eru nokkur dæmi um það sem ekki er ferðavirðing:

• Göngumaður arkar eftir miðjum þjóðvegi og tefur umferð.
• Mótorhjólamaður ekur eftir göngustíg í Heiðmörk.
• Jeppamaður ekur eftir fjölfarinni slóð vélsleðamanna.
• Vélsleðamaður ekur eftir troðnum brautum á skíðasvæði.
• Göngumenn setjast niður og snæða í vélsleðabraut.
• Hestamaður böðlast yfir þrönga göngubrú sem ekki er ætluð hesti.
• Mótorhjólamaður kemur í hlað á skála um miðja nótt. Þenur tækið rétt við skálann.
• Göngumaður bölsóttast yfir vélahávaða frá nærliggjandi vegi, en hafði samt valið leiðina.

Þetta eru bara örfá dæmi um skort á Ferðavirðingu. Nokkuð sem er til staðar í hinum siðmenntaða heimi. Ég hef ekki heyrt annars staðar af árekstrum eins og hér. Hvar annars staðar finnst sleðamönnum sjálfsagt að aka inn á skíðasvæði og öskra svo „ Skert ferðafrelsi“ ef þeir eru beðnir um að sýna tillitssemi? Hér leika menn sér að því að eyðileggja aðstöðu einnar íþróttar með ástundun sinnar. Allir þurfa að líta í eigin barm og gefa eftir að einhverju leiti. Það er fyrir löngu kominn tími á að afmarka vissa hluta landsins fyrir ákveðin form útivistar en engu að síður geta menn svo átt samleið víðast hvar í fullri sátt.

Ljósmynd: Á ís, Árni Tryggvason.

Norðurlandaráð vill vistvæna vottun ferðamannastaða

Ferðaþjónusta fer vaxandi á Norðurlöndum. Á krepputímum kemur það sér vel fjárhagslega, en er mikið álag á náttúruna ekki síst á Íslandi og á norðurslóðum Norðurlandaráð vill því að ferðamannastaðir verði vottaðir í líkingu við það sem gert er með norræna umhverfismerkinu Svaninum, til að vernda viðkvæm náttúrusvæði.

Ferðaþjónusta fer vaxandi á Norðurlöndunum. Samtals vex ferðaþjónustan þar um 4% á ári og reiknað er með að ferðaþjónustan sé sú starfsgrein sem muni skapa flest störf í framtíðinni.

Það er gott á krepputímum. En stöðugt aukinn fjöldi ferðamanna ferðast í auknum mæli til að sjá einstaka náttúru, sem Norðurlöndin bjóða upp á, ekki síst Ísland og norðurheimskautið. Ferðaþjónustan er nefnilega að breytast úr hópferðum í það að ferðamenn vilja einstaka upplifun, að mati sérfræðinga. Það er því hætta á því að sú einstaka náttúra sem ferðamenn hvaðan æva að koma til að skoða verði eyðilögð.

Umhverfisnefnd og atvinnumálanefnd Norðurlandaráðs ætla því að láta kanna möguleikann á því að sett verði á stofn vottun sjálfbærra ferðamannastaða. Vottunin á að tryggja að gengið verði um viðkvæma náttúru af nauðsynlegri virðingu. Jafnframt ætti slík vottun að geta orðið mikilvægur mælikvarði í samkeppni.

„Hvergi annars staðar í heiminum eru ferðamannastaðir vottaðir með tilliti til sjálfbærni. Á þessu sviði gætu Norðurlönd verið í fararbroddi og sýnt græna ásýnd sína", segja Ann-Kristine Johansson og Cecilie Tenfjord-Toftby, formenn annars vegar umhverfisnefndar og hins vegar atvinnumálanefndar Norðurlandaráðs.

„En ferðaþjónustan gæti einnig nýtt vottunina við markaðssetningu. Málið snýst um grænan hagvöxt: að skapa tækifæri til vaxtar án þess að grafa undan umhverfinu og þjóðarhag til lengri tíma litið", segja formennirnir tveir á Norðurlandaráðsfundinum, sem haldinn er á Íslandi 28. janúar.

Alþjóða ferðamannaráðið vinnur að fjölda mælikvarða um sjálfbærni og ESB hefur einnig sett á laggirnar vinnuhóp um málið. En ef frá eru talin Earth Check í Ástralíu og Destination 21, kerfi sem þróað var í Danmörku, eru ekki til nein kerfi sem votta ferðamannastaði.
Svanurinn sem fyrirmynd

Árið 2012 gaf Norræna ráðherranefndin út skýrsluna „Bæredygtighedscertificering af turistdestinationer", þar sem greind voru þau tækifæri sem felast í ferðaþjónustu, ekki síst í mörgum litlum samfélögum vítt og breitt á Norðurlöndum. Niðurstöður skýrslunnar sýna að mikil þörf er á sameiginlegu norrænu kerfi, bæði til vernda viðkvæm náttúrusvæði og til að skapa vaxtarmöguleika.

„Hægt er að bera þetta saman við norræna umhverfismerkið Svaninn, sem stuðlar að því að tryggja sjálfbæra þróun á Norðurlöndum með því að setja skilyrði sem þarf að uppfylla til að vara fái vottun. Vottun er mikilvægt tæki til að efla grænt samfélag og ég tel, að Norðurlöndin ættu að vinna að henni einnig á ferðaþjónustusviðinu", segir einn af skýrsluhöfundunum, Stefán Gíslason fulltrúi íslenska ráðgjafafyrirtækisins Environice.

„Svanurinn vottar einnig hótel og farfuglaheimili, sem verða að uppfylla skilyrði til að halda stöðu sinni á listanum yfir sjálfbær fyrirtæki. Á sama hátt gæti vottun svæðis eða áfangastaðar orðið hvatning til að viðhalda einkennum svæðisins", að mati Stefáns Gíslasonar.

Hann leggur til að reynslan af danska vottunarkerfinu Destination 21, sem ekki er notað eins og er, og nýtt verkefni Innovation Norge verði nýtt sem undirstaða fyrir norrænt vottunarkerfi.

Norðurlandaráð hefur áður stutt sjálfbæra ferðaþjónustu, en árið 2011 hlaut norræna hótelkeðjan Scandic umhverfisverðlaun Norðurlandaráðs fyrir starf við að auka bæði félagslegt réttlæti og umhverfisvæna ferðaþjónustu.

Nefndirnar tvær í Norðurlandaráði munu vinna áfram að málinu og byrja á því að ræða við starfsmenn norræna umhverfismerkisins Svansins. Ný skýrsla kemur út bráðlega á vegum Norrænu ráðherranefndarinnar með fjölda ráðlegginga um framhaldið.

Er komið nóg af gestum?

Örráðstefna um þolmörk, fjöldamark og gjaldheimtu í ferðiðnaðinum verður haldin í hátíðarsal Háskóla Íslands Mánudaginn 10. desember, kl. 16.00-17.00 

Í kjölfar gossins í Eyjafjallajökli hefur gestum fjölgað milli ára langt umfram það sem venja er. Á því eru margar skýringar, en samhliða hefur tekið að bera á áhyggjum ferðaþjónustuaðila, sem og annarra, að of geyst sé farið. Landeigendur loka aðgengi, gjaldheimta er rædd, furðufréttir berast af ferðafólki, skattheimta er aukin og pirrings farið að gæta í garð gesta á ýmsum áfangastöðum. Á þessari örráðstefnu verður lagt mat á þessi einkenni óþols gagnvart greininni og hvort hafa beri af þeim áhyggjur, og ef svo; hvað er þá hægt að gera.   

Fundurinn hefst á örfáum aðfararorðum um tilefni og tilurð fundarins. Þar á eftir mun fræðafólk stíga á stokk og í stuttum 5 mínútna glærulausum erindum fjalla um eftirfarandi dæmi. Að því loknu verður opnað fyrir umræður og spurningar og eru aðilar úr greininni sem og fjölmiðlafólk sérstaklega hvatt til að mæta í þágu hreinskiptinnar og opinnar umræðu.

• Dr. Edward H. Huijbens - Rannsóknamiðstöð ferðamála - Furðufréttir af ferðafólki
• Dr. Þorvarður Árnason - Rannsóknasetur Háskóla Íslands á Hornafirði - DisnEY eða Ísland öðru nafni
• Dr. Katrín Anna Lund og Dr. Gunnar Þór Jóhannesson - Land- og ferðamálafræði við Háskóla Íslands - Gestalistinn
• Guðrún Þóra Gunnarsdóttir - Ferðamáladeild Háskólans á Hólum - Allir velkomnir meðan húsrúm leyfir!
• Dr. Ólafur Rastrick - Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands - Útlendingar og arfurinn

Allir velkomnir!

Ljósmynd: Göngufólk á Heklu, ©Árni Tryggvason.