Náttúran.is

Arne Sólmundsson - miðvikudagur 20. febrúar, 2013 klukkan 23:52:50

Sæll Árni og þakka þér fyrir að bjóða mér til viðræðna á þessum vettvangi. Mér var bent á pistil þinn í vikunni og fagna því að fá tækifæri til að ræða þessa hluti við þig. Ég var reyndar ekki viss hvort þig persónulega vantaði svör við spurningum þínum eða hvort ég ætti að útskýra sjónarmið mín í smáatriðum fyrir lesendum Morgunblaðsins.

Held reyndar að lesendur Moggans hafi fengið nægan skerf af smáatriðum þessa máls, en talsmenn samtaka útivistarfélaga (SAMÚT), sem SKOTVÍS er stofnaðili að hafa verið iðnir við að miðla athugasemdum sínum og lausnum, svo við skulum ekki þreyta lesendur frekar með endurtekningum. Grein mín var hinsvegar tilraun til að varpa ljósi á stóru myndina án þess að ég ætli að dæma um hvernig til tókst að ná því markmiði.

En nú er ég kominn á heimavöll Náttúruverndarsamtaka Íslands og við skulum sjá hvert þetta samtal leiðir okkur, einskonar forleikur að samráði kannski, því ef frjáls félagasamtök geta ekki ræðst við, hvernig getum við þá að ætlast til að stjórnvöld taki okkur alvarlega.

Bandaríkjamenn hafa margoft farið í gegnum umræðu um stjórnarskrárvernduð réttindi þegnanna til að verja sig, en því miður miðast sú umræða við aðstæður sem voru uppi á seinni hluta átjándu aldar fyrir rúmum 200 árum. Upphaflega hugmyndin var að koma á valdajafnvægi milli almennings og stjórnvalda, þ.a. ef yfirvaldið kúgar þegna sína, þá ætti almenningur þess kost að gripa til vopna gegn oki stjórnvalda.

Sem betur fer beitum við Íslendingar ekki slíkum aðferðum og höfum aldrei gert, erum friðsæl þjóð, höfum ekki tekið þátt í blóðugum styrjöldum síðan á Sturlungaöld. Okkar leið til að leysa úr ágreiningsefnum hefur byggst á lýræðishefðum og höfum við verið í fararbroddi í þeim efnum í gegnum aldirnar. Á 21. öldinni gerum við hinsvegar talsvert meiri kröfur um lýðræðisleg vinnubrögð og samráð, sérstaklega í umhverfismálum. Bendi á ágætt erindi á málþingi Almannaheilla (www.almannaheill.is), þar sem Björn Þorsteinsson heimspekingur vakti athygli á sambandi ríkis, ráðamanna og almennings og nauðsyn þess að almenningur væri upplýstur og veitti stjórnendum aðhald.

Ég talaði í grein minni um Árósasáttmálann og þýðingu hans fyrir aukið samráð við almenning. Ég er ekki sérfræðingur í þeim samningi, en átti fullgilding hans í september 2011 ekki að styrkja aðkomu almennings þegar kemur að umhverfismálum? Það má vel vera að rödd SKOTVÍS hafi ekki heyrst nægilega vel á sínum tíma, en mér er svo sem sama hvaðan gott kemur. Árni, þú kannski upplýsir okkur hvað í þessu felst, við þurfum að kanna þetta betur og upplýsa almenning, er kannski búið að afvopna okkur! Mér nægir ekki að fá tækifæri til að tjá mig um ákvarðanir stjórnvalda í svona málum, ég vil að útivistarsamtök og aðrir hagsmunaaðilar fá tækifæri til að hafa áhrif á ákvarðanir í undirbúningsferlinu svo mikilvæg þekking komist til skila.

Þú varst með fleirri spurningar varðandi Moggagreinina mína, sem ég skal góðfúslega veita svör við, en þær voru m.a.:
• Um hvaða bönn var ég að tala?
• Hverjar eru tillögur SKOTVÍS til að koma í veg fyrir utanvegaakstur?
• Hvort telur SKOTVÍS vega þyngra, vernd náttúrunnar eða „frjáls för um landið“?
• Er SKOTVÍS ekki sammála ykkur (hverjir eruð þið?) um nauðsyn þess að takmarka umferð vélknúinna ökutækja og setja skýrar reglur um umferð þeirra í náttúru landsins?
• Hvers konar réttaróvissa mun skapast verði frumvarpið samþykkt?
• Ein Hvítbók hefur verið gefin út, hvaða aðrar hvítbækur er verið að tala um?

Nú geri ég ráð fyrir því að þú sért útivistarmaður og nýtir þér mismunandi fararmáta til að heimsækja þá staði sem á hálendinu er að finna, alveg eins og ég og fleiri útivistarmenn. Við höfum væntanlega horft á sama landslagið, upplifað sömu veðrin, gist við sömu aðstæður, hitt samskonar hópa af fólki í ýmsum erindagjörðum og væntanlega nýtt okkur sömu ferðamáta, þótt í mismiklum mæli sé!

Öll eigum við eitthvað erindi uppá hálendi hvernig sem við ferðumst og þau lífsgæði viljum við vernda og standa vörð um. En það er eitthvað sem angrar okkur á þessum ferðum, í mismiklum mæli þó: Meiri umferð, utanvegaakstur, slæm umgengni, hávaði o.s.frv. Spurningin er hvernig við eigum að bregðast við og þar greinir okkur á og nú reynir á alla að nýta þekkingu þeirra sem hafa reynslu af því að ferðast og dvelja á hálendi Íslands og vilja viðhalda þessum lífsgæðum.

Ágreiningur er um val milli „bannleiðarinnar“ í núverandi tillögum eða einhverja annarrar lausnar sem byggist á góðri blöndu af skýrum og skynsamlega orðuðum lagatexta sem bannar eða takmarkar eftir því sem við á, auk hvata og fræðslu og fyrirbyggjandi aðgerða. Hérna er því nauðsynlegt að horfa út fyrir kassann og leita nýrra leiða (kaldhæðnislegt orðalag í þessu samhengi).

Hálendið hefur að geyma fjölda vega sem á að gera grein fyrir í kortagrunni þar sem búið að ákveða hvaða vegi megi aka og hverja ekki. Í umferðarlögum er vegur skilgreindur sem: Vegur, gata, götuslóði, stígur, húsasund, brú, torg, bifreiðastæði eða þess háttar, sem notað er til almennrar umferðar. Tilurð þessara vega er margvíslegur, sumir hafa sagnfræðilegt og menningarlegt gildi, meðan aðrir vegir eru og hafa verið mikilvægir í öðrum tilgangi eða hafa engan skýran tilgang! Nauðsynlegt er að almenningur í gegnum frjáls félagasamtök hafi virka aðkomu að slíkum ákvörðunum.

Tökum bara eitt raunhæft dæmi af því sem getur gerst ef „bannaðferðinni“ er beitt. Bifreið kemur að vegamótum, engar merkingar eru til staðar og ekkert sem bendir til þess hvert vegirnir leiða. Viðkomandi hefur ekkert í höndunum og velur „ranga leið” og kemst í ógöngur undir myrkur sem leiðir af sér frekari utanvegaakstur í leit að leið tilbaka. Upp kemst um atvikið, viðkomandi er kærður og er dæmdur í sektir. Málið fer fyrir Hæstarétt og ef til vill lengra. Niðurstaðan verður að viðkomandi hafi staðið frammi fyrir réttaróvissu og er því dæmdur saklaus. En þetta ferli hefur kostað alla talsverða fjármuni og tíma, nokkuð sem enginn kærir sig um að ganga í gegnum og almenningur stendur í stöðugu stappi við yfirvöld.

Hvernig er hægt að leysa hlutina öðruvísi? – Lausnin er ekki svo langt undan, þegar menn líta í kringum sig. Félagsmenn Ferðaklúbbsins 4x4 (ekki Jeppaklúbburinn 4x4, eins og nefnt var) hefur í áratugi staðið að myndarlegu framtaki við stikun fjallvega til þess einmitt að hindra utanvegaakstur og félagsmenn hafa einnig gengið svo langt að sinna nauðsynlegu viðhaldi á þeim. Gera þarf meira af slíku, því þetta mun hindra uppákomur eins og lýst er hér að ofan. Þetta eru samtök sem leggja ekki einungis orði í belg, heldur láta verkin tala.

Þeir sem geta ekki fylgt stikuðum/merktum vegum, eru vísvitandi að brjóta lög, er náttúrulega ekki viðbjargandi og eiga að sæta refsingu.

Framlag frjálsra félagasamtaka á sviði útivistar stoppar ekki þar og ætla ég að nota aðstöðu mína hérna og minnast aðeins á Skotveiðifélag Íslands – SKOTVÍS sem margir gætu lært af. SKOTVÍS eru yfirlýst náttúruverndarsamtök og eru í fararbroddi í hugmyndafræðinni um stjórnun og nýtingu villtra veiðistofna. Félagið byggir starf sitt á siðareglum og hefur meðal annars lagt grunninn að menntun veiðimanna, veiðikortakerfinu, veiðikortagjaldinu og veiðikortasjóði, sem er fjármagnaður af veiðimönnum til þess, meðal annars, að stunda rannsóknir. SKOTVÍS voru einnig mjög áberandi í mótmælum sínum þegar sökkva átti Eyjabökkum undir uppistöðulón, mikilvægu búsvæði heiðagæsarinnar og hafa frá upphafi staðið vörð um almannarétt. Í þessu sambandi vil ég kynna til sögunnar hina „hvítbókina" sem ég vitnaði til í Moggagreininni, en önnur „hvítbók" er á leiðinni frá Nefnd um lagalega stöðu villtra fugla og spendýra sem á að leggja til grundvallar við endurskoðun veiðilöggjafarinnar og dýraverndarlaga.

Þegar allt kemur til alls, þá hafa samtök okkar mjög lík markmið, leiðirnar eru bara mismunandi. Mér sýnist ekki að neitt félag hafi það að markmiði að loka aðgengi fólks að náttúru Íslands og það er enginn úr þeim hópi sem SAMÚT er málsvari fyrir sem vill heimila utanvegaakstur né gera hann auðveldari, það er enginn úr þessum hópi sem vill hlífa þeim sem vísvitandi gera sig seka um slíkt. Það er enginn að tala fyrir fleiri vegum, einungis að skipuleggja notkun núverandi vega og loka vegum sem eru á gráu svæði. En slíkt verður að gera í samráði við samtök almennings, ekki síst ef falast á eftir kröftum þeirra til að ná raunhæfum markmiðum og ná skilningi á sameiginlegum auði.

Í viðleitni sinni til að fá upplýsta umræðu um þessi vegamál, fékk hópur nokkurra útivistarfélaga menn frá virtri erlendri stofnun hingað til lands til að kynna fyrir stjórnsýslunni aðferðarfræði og hvernig standa skuli að skipulagningu vega á hálendi. Erindið vakti mikla athygli og vonandi verða þau vinnubrögð sem þar voru kynnt innleidd við framtíðarskipulag hálendisvega. Þar kom líka fram nauðsyn þess að meta með skipulögðum hætti hvaða umferð vegirnir þola og hvort þeir skuli skipulagðir með tilliti til mismunandi umferðar.

Flestir, sem þetta mál varðar, eru sammála um þörfina á að endurskoða lögin og aðgerðir, sérstaklega vegna þess fjölda ferðamanna sem leggur leið sína á hálendi Íslands. Um þetta hef ég eitt að segja. Að ferðast um Ísland og stunda veiðar með byssu takmarkast í dag af tæplega 50 lögum og reglugerðum (sjá upptalningu á www.skotvis.is) og erlendir veiðimenn sem hingað koma til veiða þurfa að vera í fylgd ábyrgðarmanns sem tryggir að farið sé að íslenskum lögum. Væri ráð að leysa aðsteðjandi vanda með þeim hætti?

Það er því engin furða að almenningur geri kröfu um gagnsæ lög svo hægt sé að ferðast um Ísland án þess að eiga yfir höfði sér kæru. Lög eiga að veita frelsi og vernd og lögum ber að fylgja, Alþingi á að semja góð og einföld lög og vel samin lög gera ekki einungis ráð fyrir eftirliti, heldur einnig skyldum stjórnvalda til að ráðast í framkvæmdir, hvötum til meiri þátttöku almennings í umhverfistengdum málefnum og bættri umgengni, öflugri fræðslu og þátttöku almennings í gegnum frjáls félagasamtök, sem eru eflaust með betri lausnir en þær sem nú bjóðast.

Kveðja góð,
Arne Sólmundsson, varaformaður SKOTVÍS