Náttúran.is

Hvenær gýs Hekla? Innviðir eldfjalls og jarðskorpuhreyfingar

Dr. Freysteinn Sigmundsson, jarðeðlisfræðingur, flytur erindi á vegum Hins íslenska náttúrufræðifélags. Erindið verður flutt mánudaginn 30. apríl kl. 17:15 í stofu 132 í Öskju, Náttúrufræðihúsi Háskóla Íslands.
Aðgangur er öllum heimill og ókeypis.

Ágrip af erindi Freysteins Sigmundssonar:

„Mörg rök hafa verið færð fyrir því að kvikuhólf sé undir Heklu. Í slíkum eldfjöllum verða eldgos þegar kvikuþrýstingur nær að yfirvinna brotmörk kvikuhólfs og kvika brýst til yfirborðs. Í kvikukerfi Heklu virðist bæði kvikuþrýstingur og brotmörkin vera breytileg, en það getur skýrt mjög breytilegan tíma sem líður á milli eldgosa í fjallinu.

Mælingar á jarðskorpuhreyfingum með margvíslegum aðferðum við Heklu benda til þess að kvika safnist fyrir í kvikuhólfi djúpt undir fjallinu milli gosa, og streymi þaðan til yfirborðs í eldgosum. Ef gert er ráð fyrir kúlulaga kvikuhólfi reiknast dýpi á miðju þess mismunandi eftir því hvaða gögn eru notuð: bylgjuvíxlmælingar úr ratsjárgervitunglum benda til 14-20 km dýpis, nýjar GPS-landmælingar til 22-29 km dýpis og þenslumælingar í borholum til um 10 km dýpis. Ljóst er þó að kvikuhólfið liggur í neðri hluta jarðskorpunnar þar sem hiti er nægur til þess að seigfjaðrandi efnishegðun skorpunnar veldur því að kvika getur komið sér fyrir án þess að byggja upp jafnmikla spennu og gerist í grunnstæðum kvikuhólfum ofar í jarðskorpunni.

Aðfærslukerfi kviku í eldgosinu 2000 virðist einkennast að mjórri aðfærslurás úr þessu djúpa kvikuhólfi sem opnast upp í berggang á nokkurra kílómetra dýpi undir gossprungunni. Sett hefur verið fram sú hugmynd að aðfærslurásin úr djúpa hólfinu ráði miklu um breytilegan tíma milli eldgosa í Heklu. Milli gosa með stuttum hléum, eins og eftir 1947, þá nær aðfærslurás kviku úr djúpa hólfinu ekki að storkna milli gosa. Sérstaka hegðun Heklu má þá skýra í tenglsum við djúpa kvikusöfnun í seigfjaðrandi hluta jarðskorpunnar sem og að brotmörk kvikuhólfsins eru breytileg með tíma, eftir því hvort aðfærsluæðin til yfirborðs nær að lokast og storkna fyllilega milli gosa.“

Freysteinn Sigmundsson er fæddur árið 1966. Hann lauk BS-prófi í jarðeðlisfræði frá HÍ 1985, MS-prófi 1990 frá HÍ, og Ph.D. gráðu við University of Colorado í Boulder árið 1992. Freysteinn starfar sem jarðeðlisfræðingur á Norræna eldfjallasetrinu við Jarðvísindastofnun Háskólans og vinnur þar m.a. að rannsóknum á eldvirkni og jarðskorpuhreyfingum.

Ljósmynd: Séð til Heklu, Guðrún A. Tryggvadóttir.

Ergo býður umhverfisstyrki

Ergo auglýsir styrki til frumkvöðlaverkefna á sviði umferðar- og umhverfismála til umsóknar

Í frétt á vef Ergo segir: Eitt af markmiðum fyrirtækisins hefur verið að stuðla að fjölgun umhverfishæfari bíla á Íslandi. Liður í því hefur meðal annars verið að bjóða viðskiptavinum upp á græn bílalán á hagstæðum kjörum sem eru sérstaklega sniðin að umhverfishæfum bílum.

Til að fylgja eftir grænni stefnu Ergo og sýna enn frekari stuðning við Grænan apríl hefur Ergo nú ákveðið að veita 1.000.000 króna í styrki til grænna verkefna. Veittir verða tveir styrkir að fjárhæð 500.000 krónur hver til að styrkja frumkvöðlaverkefni á sviði umferðar- og umhverfismála.

Einstaklingar og fyrirtæki geta sótt um styrkina. Viðskiptaáætlun þarf að fylgja umsókninni ásamt skýringu á því til hvers nýta skal styrkinn. Tímafrestur til að senda inn umsókn er til 11. maí 2012 en styrkjum vegna ársins 2012 verður úthlutað þann 31. maí. Öllum umsóknum verður svarað. Guðrún Bergmann, einn af frumkvöðlum verkefnisins Grænn apríl mun koma að úthlutun styrkjanna ásamt fulltrúum Ergo.

Ljósmynd: Ergo Berti að spjalli við félaga á Kaffi París.

Umhverfisáhrif viðarkyndingar

Eftir því sem skógar á Íslandi hafa vaxið úr grasi hafa menn í sí auknu mæli farið að skoða notkun þeirra til eldiviðar. Notkun á eldiviði er stórt hagsmunamál fyrir skógrækt framtíðarinnar. Í fyrsta lagi er mikilvægt að nýta það timbur sem fellur til við fyrstu grisjun skógarins og nýtist ekki til iðnaðar vegna smæðar. Og í öðru lagi er grisjun, a.m.k. lerkiskóganna, nauðsynleg til að tryggja vöxt og viðgang skógarins til lengri tíma þannig að bestu trén fái notið sín. Á Norður- og Austurlandi hafa verið gróðursettir allmiklir lerkiskógar sem hafa vaxið ótrúlega hratt á þurru og erfiðu landi. Við 20-25 ára aldur er tímabært að grisja þessa skóga til að gefa bestu timburtrjánum rými til vaxtar. Sá grisjunarviður sem fellur til við 25 ára aldurinn er afar breytilegur að gæðum enda er verið að fjarlægja tré sem eru kræklótt, brotin eða hafa orðið undir í samkeppni um ljós og næringu. Við grisjunina eru bolirnir afkvistaðir og greinarnar látnar rotna í skógarbotninum og verða að næringu fyrir eftirstandandi tré. Sumt af því sem fellur til má nota sem girðingastaura en allt annað efni mætti nýta sem eldivið enda skiptir vaxtarform og gildleiki litlu máli fyrir eldinn.

En hver eru umhverfisáhrifin af því að nota eldivið? Tré og aðrar plöntur binda CO2 í gegnum ferli sem kallast ljóstillífun. Kolefnið (C-ið) í CO2 nýta plönturnar til eigin vaxtar og uppbyggingar en súrefnið (O2) berst út í andrúmsloftið. Eftir því sem plönturnar (skógurinn) vaxa hraðar, þeim mun meiri verður bindingin á CO2. Hins vegar mun þetta kolefni á einhverjum tímapunkti losna út í andrúmsloftið aftur á formi CO2. Spurningin snýst bara um hversu fljótt það losnar aftur. Ef að viðurinn er látinn liggja óáreittur út í skógi byrja örverur fljótlega að brjóta niður lífmassan og hann rotnar með tímanum. Við rotnunina losna lífræn efni, koltvíoxíði er skilað til baka út í andrúmsloftið og ýmis næringarefni verða aftur aðgengileg nýjum plöntum í vexti. Þessi hringrás á sér stað í öllum vistkerfum og er grundvallarforsenda þess að næringarefni sem hafa verið bundin í trénu skili sér aftur í vistkerfið. Ef að viðurinn er hins vegar nýttur á einhvern hátt, lengist sá tími sem kolefnið er bundið í honum.

Í kolefnisbókhaldi er brennsla á eldivið talinn kolefnishlutlaus svo framarlega sem ekki er gengið á heildarstærð skógarins og losun vegna brunans er ekki meiri en það magn sem skógurinn er að binda hverju sinni. Sem dæmi um umhverfisáhrif má skoða eyjuna Grímsey, þar sem hús eru kynnt með olíu í dag.  Þar eru brenndir tæplega 200 þúsund lítrar af olíu árlega til húshitunar. Þessi bruni skilar um 520 tonnum af CO2 í lofthjúpinn. Ef skipt væri í innlent eldsneyti eins og við úr íslenskum skógi myndi svipað magn af CO2 vissulega skila sér í lofthjúpinn en munurinn væri sá að CO2 frá olíunni er viðbót af CO2 inn í kerfið og ekki hluti af hinni stanslausu hringrás kolefnis sem sífellt á sér stað í plönturíki náttúrunnar. Kolefni er í stanslausri hringrás um lífheiminn þar sem ófrumbjarga lífverur brenna því með ýmsu móti hvort sem er í frumum líkamans eða í formi eldiviðar. Þessi bruni er oftast í góðu jafnvægi við þann vöxt hjá frumbjarga lífverum sem krefst bindingar á kolefni.  Milljóna ára gamalt kolefni frá jarðefnaeldsneyti sem maðurinn skilar nú í lofthjúpinn af miklum móð hefur hinsvegar enga náttúrurlega bindingu á bak við sig og safnast því fyrir í lofthjúpnum með ófyrirsjáanlegum afleiðingum.

Drög að ályktun Náttúruverndarþings 2012 um þingsályktunartillögu að áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða

Náttúruverndarþing 2012 tekur eindregið undir umsögn þrettán náttúruverndarfélaga um drög að tillögu um rammaáætlun sem send var iðnaðarráðherra og umhverfisráðherra 11. nóvember 2011. Þingið fagnar því að allmörg verðmæt svæði, sem löngu var tímabært að friðlýsa, hafa samkvæmt fyrirliggjandi þingsályktunartillögu verið sett í verndarflokk. Nokkur önnur svæði, þar á meðal tengd Neðri-Þjórsá, Skrokköldu og Hágöngum hafa réttilega verið færð úr nýtingu í biðflokk. Náttúruverndarþing leggur ríka áherslu á að miðhálendi Íslands í heild verði um alla framtíð friðlýst samkvæmt náttúruverndarlögum eins og ríkur stuðningur er við hjá stórum hluta landsmanna. Þá er því fagnað að tillagan gerir ráð fyrir eflingu á starfsemi á verksviði friðlýsinga.

Þrátt fyrir jákvæða þætti í þingsályktunartillögunni um rammaáætlun gerir Náttúruverndarþing 2012  alvarlegar athugasemdir við eftirtalið:

• Náttúruverndarþing gagnrýnir harðlega fyrirliggjandi tillögur um Reykjanesskaga þar sem flest jarðhitasvæði frá Krísuvík og vestur úr eru sett í nýtingarflokk. Þingið telur virkjanir í Reykjanesfólkvangi óásættanlegar. Með því er m.a. gengið gegn áformum um að vernda fólkvanginn og stofna þar eldfjallaþjóðgarð, en náttúruverndarhreyfingin og Samtök ferðaþjónustunnar hafa áður bent á þau ríku tækifæri sem í því felast. Jarðfræði Reykjanesskagans er einstök á heimsvísu og upplifunargildi lítt snortinnar náttúru á stórum svæðum í næsta nágrenni höfuðborgarinnar er hátt. Samkvæmt ábendingum faghóps II um rammaáætlun hafa verðmæti lítt snortinna svæða í nágrenni höfuðborgarinnar að öllum líkindum verið vanmetin fyrir útivist og ferðaþjónustu. Náttúruverndarþing 2012 krefst þess að Alþingi endurskoði þennan þátt áætlunarinnar og færi hið minnsta Sveifluháls í Krísuvík, Sandfell sunnan Keilis, Stóru-Sandvík og Eldvörp í bið- eða verndarflokk.
• Óvissa ríkir um endingu jarðvarmans sem auðlindar og um marga þætti sem tengjast beislun hans, auk umhverfis- og heilsufarsáhrifa, eins og vísindamenn hafa ítrekað bent á. Því ber að gæta varúðar í jarðvarmanýtingu, sérstaklega til raforkuframleiðslu. Fjölga ætti til muna jarðhitasvæðum í biðflokki á meðan frekari upplýsinga er aflað. Þetta á m.a. við um fyrirhugaða jarðhitanýtingu á Hengilssvæðinu og á Norðausturlandi, t.d. í Bjarnarflagi. Hafa ber í huga að þegar hefur 9 af 19 sýnilegum háhitasvæðum verið raskað með nýtingu eða rannsóknaborunum.
• Þingið telur að svæði með afar hátt náttúruverndargildi eins og vatnasvið Jökulsánna í Skagafirði og vatnasvið Hólmsár og Skaftár í Skaftárhreppi ættu að færast úr biðflokki í verndarflokk og vísa til rökstuðnings í niðurstöður verkefnisstjórnar rammaáætlunar.
• Náttúruverndarþing beinir því til Alþingis að það færi forræði yfir efnislegri meðferð þingsályktunartillögu um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða frá atvinnuveganefnd Alþingis til umhverfis- og samgöngunefndar.

Ljósmynd: Ólina Þorvarðardóttir stendur upp og talar úr sal á Náttúruverndarþingi 2012, Ljósm. Guðrún A. Tryggvadóttir.

Guðmundur Páll Ólafsson valinn Náttúruverndarinn á Náttúruverndarþingi

Fjölmenni situr nú Náttúruverndarþing 2012 í í Háskólanum í Reykjavík þar sem rætt hefur verið staða mála hvað varðar verndun og orkunýtingu landssvæða, stöðu, skipulag og samtarf félagasamtaka í náttúruvernd á Íslandi. Auk þessa voru þrjár samliggjandi málstofur starfandi er tóku fyrir þrjú málefni.

Í málstofu 1: Náttúruvernd og ferðaþjónusta var Arnar Már Ólafsson, markaðsstjóri hjá Íslenskum fjallaleiðsögumönnum með innlegg, málstofustjórar voru Rannveig Ólafsdóttir, dósent í ferðamálafræði og Anna G. Sverrisdóttir, stjórnarkona í Landvernd

Í málstofa 2: Náttúruvernd og lýðræði var Kristinn Már Ársælsson með innlegg en hann er félagsfræðingur og stjórnarmaður í Öldu. Málstofustjóri var Guðmundur Hörður Guðmundsson, formaður Landverndar.

Í málstofa 3: Náttúruvernd, friðlönd og þjóðgarðar var Helga Ögmundardóttir, mannfræðingur með innlegg. Málstofustjóri var Einar Þorleifsson, náttúrulandfræðingurþ

Allar málstofur afgreiddu ályktanir sem og fundurinn í heild sinni og verða þær birtar hér á vefnum um leið og þær verða tilbúnar.

Í kvöld er blásið til náttúruverndarfagnaðar á Sólon frá kl. 20:00.

Guðmundur Páll Ólafsson var valinn Nátttúruverndarinn, sem er ný viðurkenning náttúruverndarsamtaka sem veitt er fyrir ötula náttúruverndarbaráttu á Íslandi.

Ljósmyndir: Efri, frá Náttúruverndarþingi 2012 í Háskólanum í Reykjavik, neðri mynd er af Náttúruverndaranum Guðmundur Páll Ólafsson er hann tók við blómvendi í tilefni útnefningarinnar. Ljósm. Guðrún A. Tryggvadóttir.